Thú chơi xe cổ có còn là thú vui vô hại

Thú chơi xe cổ có còn là thú vui vô hại

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước)

Sáng chủ nhật nào tôi cũng thường bước ra gara trước nhà như một thói quen cũ mà ai chơi xe cổ đều hiểu. Tôi không ra để đi đâu xa, cũng không ra để chứng minh với ai rằng tôi còn đủ kiên nhẫn cho một thứ vốn dĩ đã chậm chạp. Tôi chỉ mở cửa, kéo tấm bạt lên, đứng yên một lúc cho mắt quen dần với ánh sáng, rồi chạm tay lên lớp kim loại đã qua năm tháng như chào một người bạn già thân quen. Xe cổ không phải kiểu bấm nút là chạy ngay. Nó cần đến vài giây để nhớ lại mình là ai, rồi mới trả lời bằng tiếng máy, bằng độ rung, bằng cái mùi xăng dầu pha lẫn da cũ, mùi kim loại ấm dần theo thời gian. Có những mùi rất lạ, chỉ cần thoảng qua là ký ức hiện về, kéo mình về những đoạn đường của những ngày tháng cũ khi người ta đi chậm hơn một chút, nhìn nhau lâu hơn một chút, và đôi khi chỉ vì một bài nhạc hay mà cố chạy vòng thêm vài con phố.

Tôi không chống xe điện và cũng không phủ nhận thành phố đang ngộp thở. Không khí sạch là mục tiêu đúng. Nhưng giữa tiếng máy già và nhịp thở nhẹ của một chiếc xe đã đi qua vài thập kỷ, tôi vẫn hay nuốt một vài cái nghẹn. Nuốt không phải vì lãng mạn hóa quá khứ mà nuốt vì câu hỏi cứ tiến lại gần, rồi bạn già này của tôi sẽ còn được chạy ở đâu, chạy như thế nào, và chạy đến bao giờ, khi kiểm định khí thải ngày càng nghiêm, khi các khu vực trung tâm ngày càng có xu hướng siết phương tiện, và khi thái độ xã hội với những thứ dùng nhiên liệu hóa thạch cũng trở nên khắt khe hơn.

Tôi cho xe vòng ra đường lớn. Chuyến đi hôm nay chỉ là một vòng ngắn, kiểu chạy để xe khỏi ì, để dầu nhớt được luân chuyển, để cái máy không bị bỏ quên trong im lặng. Tôi chọn tuyến đường ít xe và tránh giờ cao điểm. Xe cổ không thích bị dồn ép. Nó giống người già, không hợp với nhịp phanh ga liên tục như bị thúc cho kịp người khác. Tôi chạy vừa phải, giữ khoảng cách, nghe kỹ từng tiếng động nhỏ. Xe mới báo lỗi bằng đèn và màn hình còn xe cũ thì báo lỗi bằng linh cảm, bằng một tiếng lạ thoáng qua cũng đủ làm mình tự nhiên nghiêm túc.

Đi được một đoạn, tôi bất giác nghĩ về điều mà người ngoài cuộc đôi khi không để ý. Xe cổ không chỉ là máy móc. Nó là một cái hộp đựng kỷ niệm của cả một đời sống đô thị. Nó từng chở nhiều người khác trước khi chở mình. Có những chiếc xe từng góp mặt trong đám rước dâu ngày xưa, đi chậm rãi như một nghi lễ, phía trước là đoàn người quen, phía sau là tiếng cười, tiếng chúc, tiếng còi không gắt mà như lời chào. Có những chuyến xe chở cả nhà đi thăm bà con họ hàng ngày Tết, chở một giỏ quà, một bó hoa, một cảm giác ấm áp mà giờ đây đôi khi phải cố giữ mới còn. Xe cổ, dù là xe máy hay ôtô, thường gắn với những khoảnh khắc chuyển đời, từ rước dâu đến đưa người thân đi viện, từ chuyến đi làm ăn đầu tiên đến chuyến đưa con đi học buổi đầu. Ký ức không nằm trong một tấm ảnh, nó bám vào tay lái, bám vào tiếng máy, bám vào mùi trong khoang xe, và mỗi lần nổ máy là như mở lại một ngăn ký ức có thể nghe được.

Đến một ngã tư, tôi dừng đèn đỏ cạnh một chiếc xe điện mới tinh. Nó im lặng đến mức tôi nghe rõ từng tiếng thở của mình. Xe tôi thì rung nhẹ, tiếng máy đều đều như một nhịp tim già, không mạnh nhưng bền. Một cậu thanh niên trẻ quay sang nhìn, mắt sáng lên rồi giơ điện thoại chụp vội. Tôi thấy trong ánh mắt đó sự tò mò thật, kiểu tò mò khi gặp một thứ lạc khỏi dòng chảy chung mà vẫn có duyên.

Khoảnh khắc ấy kéo tôi về một ký ức điện ảnh, thứ ký ức mà nhiều người yêu xe vẫn nhắc như nhắc một đoạn nhạc nền của tuổi trẻ. Tôi nhớ cảnh rượt đuổi trong phim Bullitt (1968), khi Steve McQueen cầm lái chiếc Ford Mustang đời 1968 lao qua những con dốc của San Francisco. Cảnh đó sống lâu không chỉ vì tốc độ. Nó sống vì tiếng máy, vì cái cảm giác người lái đang thật sự điều khiển một khối kim loại sống, và vì sự hiện diện của cơ khí, thứ làm con người thấy mình có dính dáng trực tiếp đến hành trình, chứ không chỉ ngồi trong một chiếc hộp thông minh được chở đi.

Tôi không đem phim ra để so kè cũ mới. Tôi chỉ nhận ra xe cổ chạm vào ta theo một cách rất lạ. Nó không chỉ là phương tiện mà là một kiểu tự do rất nhỏ, tự do được đi theo nhịp của mình, được nghe tiếng máy trả lời tay ga, được cảm thấy mình đang lái chứ không phải đang được chở. Và khi xe điện ngày càng nhiều, khi sự im lặng ngày càng được xem là văn minh, người chơi xe cổ đôi khi thấy mình như đang cầm một thứ ồn ào trong tay, thứ ồn ào không nhằm làm phiền ai nhưng vẫn có nguy cơ bị nhìn như một lỗi thời cần phải loại bỏ.

Tôi ghé vào quán cà phê quen, nơi lâu lâu anh em chơi xe vẫn tụ lại. Chúng tôi vẫn nói chuyện phụ tùng, thợ máy, cách giữ xe trong khí hậu ẩm, cách bảo dưỡng để xe không chết vì nằm quá lâu. Nhưng dạo gần đây câu chuyện hay xoay về một chỗ, khí thải, kiểm định, vùng hạn chế, và xe điện. Một anh bạn hỏi rất khẽ trầm ngâm, rồi sao nữa, rồi mình còn chơi tiếp được không.

Câu hỏi ấy làm người ta nghẹn vì nó không chỉ là câu hỏi về thú vui. Nó là câu hỏi về quyền được giữ một phần hoài niệm một cách đàng hoàng, hợp pháp. Tôi biết sẽ có người phản biện, ô nhiễm là ô nhiễm, xe cổ nhả khói thì cũng là hại, ai cũng phải chịu. Tôi không tranh cãi chuyện không khí sạch nhưng tôi muốn hỏi cách làm. Ngoại lệ có phải lúc nào cũng đồng nghĩa với đặc quyền không. Hay đôi khi ngoại lệ chỉ là quản trị thông minh dựa trên mức độ sử dụng và mức độ rủi ro.

Xe cổ, nhìn cho đúng, thường chạy rất ít. Nó không phải xe dịch vụ cày đường và cũng không phải phương tiện chen chúc vào giờ cao điểm mỗi ngày. Nó giống một món đồ sưu tầm có khả năng di chuyển, và phần di chuyển đó chính là phần làm nên linh hồn của nó. Khi xã hội gom tất cả xe cũ vào một nhóm rồi xử lý bằng một lưỡi dao, cảm giác bị quy chụp sẽ xuất hiện. Và khi cảm giác đó xuất hiện, người ta thường rẽ sang hai hướng đều không đẹp cho lắm. Một là phủ bạt xe lại vĩnh viễn, biến xe cổ thành vật trưng bày bất đắc dĩ. Hai là lách luật, chạy lén lút, làm xấu chính tinh thần tuân thủ mà xã hội đang muốn xây.

Tôi nhìn chiếc xe của mình và nghĩ đến thị trường xe cổ ở Việt Nam rồi sẽ ra sao. Nếu không có một hành lang pháp lý hợp lý, thị trường sẽ phân hóa mạnh. Xe giấy tờ rõ ràng, tình trạng nguyên bản cao, bảo dưỡng bài bản sẽ trở nên quý hơn vì ít rủi ro hơn. Xe mù mờ, độ chế tùy hứng, sống bằng may rủi sẽ rơi nhanh xuống đáy. Thú chơi vốn sống bằng đam mê sẽ bị kéo sang sống bằng nỗi sợ. Và khi xe ít được chạy, hệ sinh thái đi kèm cũng teo lại theo, thợ phục chế giỏi đổi nghề, nguồn phụ tùng hiếm dần, kỹ năng giữ xe thành một thứ nghề thủ công có nguy cơ biến mất.

Rồi sẽ có người đề xuất một lối thoát nghe rất hợp thời, điện hóa xe cổ, vẫn giữ dáng cũ nhưng thay ruột. Tôi không phủ nhận đây là giải pháp kỹ thuật cho một số người. Nhưng với nhiều người chơi xe cổ như tôi, nó giống như giữ thân xác mà đổi giọng nói. Xe cổ quý ở tiếng máy, ở độ rung, ở cách truyền động, ở cả cái tính nết hơi bướng bỉnh khiến mình phải hiểu và chiều nó. Điện hóa có thể giúp xe được chạy, nhưng cũng có thể làm xe mất điều làm nên lý do người ta yêu nó. Khi buộc phải chọn, mình chọn được chạy hay chọn được là chính mình. Câu hỏi đó không hề nhẹ.

Nhìn ra các nước khác, tôi thấy họ cũng đi theo xu hướng siết khí thải, nhưng nhiều nơi cố gắng phân loại thay vì gom lại. Có nơi tạo hành lang pháp lý riêng cho phương tiện lịch sử, kèm tiêu chí rõ ràng và điều kiện nghiêm để tránh lợi dụng. Có nơi giữ tiêu chuẩn rất chặt, khiến ai muốn giữ xe cũ phải giữ bằng kỷ luật và chi phí. Có nơi tranh luận gay gắt, nhưng tranh luận chỉ xoay quanh mức độ sử dụng và tác động thật, chứ không chỉ cãi bằng cảm xúc. Dù chọn cách nào, họ đều cố trả lời một câu hỏi chung. Làm sao để không khí sạch hơn mà xã hội không trở nên thô bạo với những thứ chạy ít, có giá trị, và được chăm tử tế.

Và rồi, nếu kéo dài suy nghĩ thêm một chút, câu chuyện xe cổ không chỉ là chuyện cá nhân của vài người mê đồ cũ như tôi. Nó còn là cả một câu chuyện về ký ức đô thị. Nhất là với Saigon, có một lớp ký ức trước 1975 mà nhiều người vẫn nhắc bằng giọng trầm xuống, không phải để tranh luận đúng sai về lịch sử, mà để nhớ về nhịp sống. Nhớ một thành phố từng thong thả hơn, nơi đường phố có kẽ hở cho người ta nhìn nhau, nơi chiếc xe không chỉ là vật dụng mà còn là phong cách sống, lịch thiệp, có phần nâng niu. Khi một chiếc xe cổ chạy qua, đôi khi người ta quay lại nhìn không phải vì nó xịn, mà vì nó kéo theo một cảm giác đã mất, cảm giác đời sống từng có những khoảng chậm tử tế.

Tôi nghĩ, điều đáng bàn không phải là có siết khí thải hay không. Xu thế sạch hơn là đúng nhưng cái khó lại nằm ở cách siết. Chúng ta có thể làm cho đô thị sạch hơn mà không biến quá khứ thành thứ phải trốn trong gara không. Chúng ta có thể siết mà vẫn phân loại theo mức độ sử dụng không. Chúng ta có thể nghiêm với xe cũ kém chất lượng chạy hằng ngày, nhưng chừa một hành lang pháp lý rõ ràng cho xe sưu tầm chạy ít, có hồ sơ, có bảo dưỡng, có trách nhiệm không. Nếu không đặt câu hỏi đó, câu chuyện sẽ trượt rất nhanh về hai cực, hoặc thả nổi, hoặc cấm thẳng tay. Và cả hai cực đều dễ khiến xã hội mất đi cơ hội cùng đi.

Cao trào của câu chuyện với tôi không nằm ở hội thảo hay văn bản mà nằm ở một hình dung rất đời. Một ngày nào đó tôi vào gara nổ máy đạp ga chiếc xe cổ của mình, tiếng máy già còn chưa kịp ấm, tôi đã phải quay vào vì một biển cấm mới. Không phải vì tôi muốn chống lại không khí sạch mà vì tôi bỗng trở thành người không có chỗ trên đường phố. Tôi sẽ phủ bạt lại, ngồi yên, nuốt cái nghẹn vào lòng vì biết mình không thể cãi xu thế. Nhưng tôi cũng sẽ nuốt thêm một phần ký ức, ký ức của những đám rước dâu đi chậm, của những chuyến đi Tết, của một thành phố từng có nhịp riêng, nơi tiếng máy không chỉ là tiếng ồn, mà đôi khi là tiếng của đời sống.

Người ta hay nói ký ức chỉ cần để trong tim là đủ nhưng với tôi ký ức nếu chỉ để trong tim thì dễ nhạt. Ký ức cần được nhìn thấy, được nghe, được chạm. Xe cổ, theo cách nào đó, là ký ức có thể khởi động. Và vì thế, khi bàn về khí thải và tương lai xe điện, tôi vẫn muốn giữ lại một câu hỏi mở cuối, không để chống ai cả, chỉ để người đọc tự trả lời. Liệu chúng ta có đang vô tình làm nghèo đi đời sống của mình bằng cách gạt quá khứ ra khỏi tầm mắt không, và một xã hội nghèo ký ức thì có chắc sẽ giàu tương lai không.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé www.phuoc-partner.com. Cám ơn bạn rất nhiều.