Mua thứ mình dùng được, rồi để thời gian trả công

Mua thứ mình dùng được, rồi để thời gian trả công

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước – Công ty luật Phuoc & Partners)

Tôi muốn kể cho các bạn nghe một câu chuyện khá thú vị, kiểu chuyện nghe xong thấy vừa buồn cười vừa đáng để học hỏi. Nhân vật chính là một người bạn của tôi tên Nam. Nam không trúng số, không làm start-up rồi bán được ngàn tỷ, cũng không có bí quyết cao siêu. Nam chỉ làm một việc rất khó chịu với số đông, đó là quản lý tài chính cá nhân của mình tốt đến mức cuộc đời tự nhiên dễ thở hơn. Và rồi từ đó, Nam dần thành công, theo kiểu bền mà chắc, khá giả mà không ồn ào.

Nam lên thành phố từ năm 18 tuổi để học đại học. Ngày vào ký túc xá, Nam thấy mọi thứ nhanh hơn, đắt hơn và ai cũng có vẻ biết mình đang đi đâu trong khi Nam thì chưa. Nam chỉ biết mình phải tự lo. Ở quê thì nhà là nền, còn lên thành phố, nhà là câu hỏi treo lơ lửng. Mỗi lần đổi phòng trọ là một lần như dọn cả cuộc đời. Mỗi lần chủ nhà tăng giá là một lần tự nhắc rằng mình vẫn đang ở nhờ cuộc sống. Bởi vậy, với Nam, có một chỗ ở không chỉ là chuyện tiện nghi mà còn là cảm giác an cư, cảm giác thuộc về.

Tôi gặp Nam nhiều lần trong những năm đầu đi làm chung, và Nam cũng giống đa số chúng ta. Mỗi tháng nhận lương xong là thấy hơi ngứa tay. Ngứa tay vì cuộc đời hiện đại dạy ta một phản xạ rất nhanh. Hễ tiền về là phải làm cái gì đó ngay. Phải tự thưởng một bữa cho đã, phải mua một món để bù đắp một tháng cực nhọc hay chứng minh mình vẫn ổn, vẫn sống đẹp, vẫn không thua kém ai. Và thế là ngay trong ngày nhận lương, trước khi tiền kịp đổi thành tương lai, nó đã biến thành cảm xúc.

Rồi có một ngày, Nam nói với tôi một câu rất đời thường. Ngày nhận lương chính là ngày quan trọng nhất của tài chính cá nhân đó, anh ơi. Ai thắng được ngày đó, người ấy sẽ thắng được cả cuộc đời. Tôi nhớ lúc đó Nam nói rất tỉnh. Nam bảo chẳng phải triết lý gì, chỉ là Nam đã thử và thấy nó hiệu quả.

Nam bắt đầu bằng một việc nhỏ. Ngày nhận lương, thay vì mở app mua sắm hay rủ bạn đi nhậu, Nam chuyển một khoản sang một tài khoản khác. Một tài khoản có tên hơi buồn cười là tài khoản tương lai. Số tiền không lớn, chỉ đủ để Nam không thấy đau. Nhưng động tác đó làm một việc rất lạ, đó là nó đảo thứ tự ưu tiên. Nam bắt đầu trả công cho mình trước, rồi mới trả cho thế giới sau. Chuyện tưởng nhỏ, nhưng nó là cú xoay trục cuộc đời.

Từ khoản chuyển đầu tiên, Nam bắt đầu thấy một cảm giác bình tĩnh rất nhẹ. Không phải vì nhiều tiền mà bình tĩnh, mà vì biết rằng mình đang đi đúng hướng. Người ta hay nói giàu có là có nhiều. Nhưng ở giai đoạn của Nam, giàu có bắt đầu bằng việc bớt sợ.

Nam tự lập quỹ dự phòng. Quỹ này không phải để đầu tư mà để tránh những quyết định hoảng loạn. Nó giúp Nam không phải bán tháo, vay nóng hay phải gỡ gạc khi có biến cố bất ngờ xuất hiện. Khi quỹ dự phòng dần đầy, Nam bắt đầu nhìn việc đầu tư khác đi. Nam thôi săn cảm giác mà chuyển sang săn quy trình. Mỗi tháng mua một chút đều đặn, rõ ràng, không cố đoán đỉnh đáy. Nam không mua giấc mơ làm giàu qua đêm mà là mua thói quen.

Thói quen đó dẫn Nam tới một nguyên tắc mới, nghe hơi lạnh nhưng lại rất giải phóng. Nam chỉ mua những thứ vừa có thể dùng được lại vừa có cơ hội gia tăng giá trị, hoặc ít nhất là giữ giá. Nam không mua để trông có vẻ giàu ra mà mua để mình tự do hơn.

Thế là thay vì chạy theo đồng hồ đắt tiền hay điện thoại đời mới, Nam mê xe cổ. Nam thích câu chuyện của những chiếc xe đã đi qua thời gian, thích cảm giác lái một thứ có linh hồn. Và Nam thích hơn nữa là xe cổ, nếu chọn đúng, chăm đúng, giấy tờ đúng, vừa là phương tiện đi lại, lại có thể tăng giá theo năm tháng. Nó vừa là thú chơi, vừa là một thứ có thể bán lại giá cao hơn.

Nam cũng mơ về một mảnh đất làm vườn với ao cá và vài cây ăn trái để nhớ về quê nhà. Nhiều người nghĩ đó là mơ mộng, nhưng với Nam, đó là cách sống có lời. Nó vừa thỏa đam mê gần thiên nhiên, cho Nam một nơi để thở và hồi tưởng vào cuối tuần, và nếu pháp lý rõ ràng, vị trí hợp lý, đất có thể tăng giá theo thời gian.

Nam đầu tư mạnh nhất vào việc học. Nam nhìn việc học không phải là chi phí, mà là một tài sản giúp tăng thu nhập. Học thêm chuyên môn, học ngoại ngữ, học quản trị, học nghề tay trái. Nam hiểu rất rõ rằng lúc còn đi lên từ lương, lợi nhuận lớn nhất thường không nằm ở một cú ăn may. Nó nằm ở việc làm cho khả năng kiếm tiền của mình mạnh lên.

Ngay cả khi đi du lịch, Nam cũng chọn kiểu du lịch bụi. Không phải vì quá nghèo, mà vì muốn đổi tiền lấy trải nghiệm và kiến thức, thay vì đổi tiền lấy cảm giác sang chảnh. Nam xem những chuyến đi đó như một khóa học ngoài lớp. Lợi tức của nó đôi khi vô hình, nhưng lại chính là thứ làm lợi tức hữu hình tăng lên sau này.

Nam còn có vài tích sản nhỏ nghe rất hiền mà lại rất lợi hại. Nam mua sách, không phải để trang trí kệ sách cho giống người trí thức, mà để mở mang kiến thức. Sách không nằm trên sổ đỏ, không nằm trong app chứng khoán, nhưng nó nâng tư duy và nâng chất lượng quyết định. Đỡ ngu đúng một lần thôi cũng đã lời hơn rất nhiều lần tiền mua sách. Nam cũng để ý tới tranh nghệ thuật. Nam mua tranh vì muốn ngắm, muốn nhà mình có cái gì đó làm tâm trí dịu lại. Và Nam chỉ chọn những bức tranh có xuất xứ rõ ràng, có câu chuyện, có giá trị thẩm mỹ bền. Nếu thời gian đứng về phía mình, tranh có thể tăng giá và một ngày nào đó bán lại cũng có thể có lời.

Ngược lại, Nam tránh những món mà Nam gọi vui là tiêu sản có mùi sĩ diện. Nam không đổi điện thoại mới mỗi năm như một nghi lễ. Nam không mua xe mới chỉ để hưởng cảm giác bóc tem rồi nhìn giá trị rơi nhanh. Nam không biến những hoạt động tiêu tốn quá nhiều tiền và thời gian thành sân khấu chứng minh rằng mình thành đạt. Không phải vì Nam khinh thường ai mà là Nam chỉ tự hiểu mình. Nếu một thứ làm mình mạnh lên, nó là đầu tư. Nếu nó chỉ làm mình trông mạnh hơn, nó chắc chắn là chi phí.

Đến lúc Nam có một cục tài sản đầu tiên đủ rõ ràng, Nam chạm tới bất động sản theo cách rất tự nhiên. Với người lên thành phố từ thời đại học, nhà ở là câu trả lời cho nhiều năm sống tạm. Nó là cảm giác cuối cùng mình có một nơi thuộc về mình. Và khi Nam chuẩn bị lập gia đình, câu hỏi nhà ở càng trở nên nghiêm túc. Nhà không chỉ là tài sản. Nó là nhịp thở của một mái ấm.

Nhà, nếu chọn khôn, có hai chức năng cùng lúc. Mình được sống và tích sản trong đó. Nhưng bất động sản lớn tiền và phần lớn người đi lên từ lương sớm muộn cũng gặp chữ vay. Đòn bẩy xuất hiện như một chiếc cầu. Nam không ghét cây cầu đó mà chỉ ghét việc chạy qua cầu mà không nhìn lan can.

Nam không hỏi vay được bao nhiêu mà chỉ hỏi mỗi tháng mình chịu được bao nhiêu. Nam chọn căn nhà có pháp lý rõ, vị trí có nhu cầu thật, và vay ở mức vừa phải để khoản trả hàng tháng không bóp nghẹt cuộc sống cơ bản. Nam cũng giữ quỹ dự phòng đủ dày để những tháng xấu không biến thành thảm họa.

Nhưng có một điểm nữa rất “Nam” mà tôi thấy đáng học. Nam chấp nhận mua những tài sản giá cao hơn một chút, đổi lại là tiêu chí thanh khoản luôn đặt lên hàng đầu. Nam không mua kiểu rẻ cho sướng rồi sau đó kẹt vì không có đầu ra. Nam mua những tài sản có vị trí thuận lợi về giao thông, đường đi vào không làm người ta nản, khu vực có nhu cầu thật, gần tiện ích thiết yếu, ít tệ nạn, không kẹt xe, gần chỗ làm hoặc ít nhất là kết nối nhanh. Nam thích tài sản có nhiều công năng, ở được, cho thuê được, chuyển đổi công năng được. Nam tránh những thứ pháp lý mù mờ, tránh tài sản có tranh chấp, tránh những hồ sơ nghe thôi đã thấy mệt. Nam nói một câu rất thẳng. Mua tài sản là mua cả đường lui. Khi cần bán, phải bán được nhanh. Khi cần xoay dòng tiền, phải xoay được. Đó là lý do Nam sẵn sàng trả giá cao hơn cho sự sạch sẽ và dễ thanh khoản. Cái chênh đó đôi khi rẻ hơn rất nhiều so với cái giá của việc bị kẹt.

Chính khoản vay ngân hàng lại tạo ra một thứ áp lực vô hình rất thú vị. Nó buộc Nam phải dành ra một khoản cố định không nhỏ mỗi tháng để trả lãi và trả nợ. Khoản cố định ấy giống như một chiếc đồng hồ báo thức tài chính. Nó không cho Nam quên cũng như không cho Nam trượt dài theo cảm xúc. Mỗi lần Nam định mua một món tiêu sản chỉ để thấy mình oai hơn, cái đồng hồ đó lại kêu nhẹ trong đầu. Tháng này trả lãi chưa hay tháng này còn dư bao nhiêu? Nếu mua món này, mình có đang tự làm mình khó thở không? Trước khi vay mua nhà, Nam có thể tự hứa sẽ tiết kiệm, rồi cuối tháng lại tự tha thứ cho mình. Sau khi vay, Nam không còn nhiều khoảng trống để tự tha thứ nữa. Nghĩa vụ trả lãi đều đặn khiến Nam vô tình được rèn kỷ luật. Và kỷ luật đó, kỳ lạ thay, lại là thứ giúp Nam vượt qua những cám dỗ chi tiêu cho tiêu sản.

Khi trả nợ đều, minh bạch, Nam dần trở thành một người vay đáng tin. Và người vay đáng tin là một kiểu tài sản vô hình mà ngân hàng rất thích. Khi lịch sử tín dụng sạch, thu nhập rõ ràng, dòng tiền ổn định, tài sản bảo đảm minh bạch, Nam bước vào ngân hàng với một tâm thế khác. Hồ sơ vay dễ được duyệt hơn, nhanh hơn, ít phải chứng minh vòng vèo và thường có cơ hội tiếp cận lãi suất tốt hơn, điều kiện vay linh hoạt hơn, thời hạn vay phù hợp hơn. Uy tín tài chính được xây dựng bằng những tháng trả đúng hạn, thứ nghe tẻ nhạt nhưng lại rất có giá.

Nam hiểu đòn bẩy đúng không chỉ là vay để mua thêm tài sản. Nó còn biết sửa cấu trúc nợ để mình bớt mất máu. Có giai đoạn khoản vay cũ theo lãi suất thả nổi làm Nam chao đảo, hoặc một khoản thiếu thẻ tín dụng lãi cao khiến Nam nặng ngực. Nam có thể vay mới với lãi suất ưu đãi thời gian đầu để trả khoản vay cũ đang thả nổi hoặc trả hết tiền thẻ tín dụng, miễn là tổng chi phí vốn thực sự giảm và sau đó thói quen chi tiêu không quay lại đường cũ. Đổi nợ mà không đổi thói quen thì chỉ là thay áo cho cục nợ, còn người vẫn mệt.

Và đây là đoạn Nam hiểu thêm chuyện thuế theo cách rất bình thản. Khi mình vay tiền, tiền về ngay, nhìn như có thêm một khoản vào tài khoản, nhưng về bản chất, đó không phải là thu nhập chịu thuế mà là khoản phải trả lại. Bất động sản lại có độ trễ. Giá nhà đất có thể tăng theo năm tháng, nhưng phần tăng đó, chừng nào Nam chưa bán, vẫn chỉ là giá trị chưa hiện thực và sẽ không chịu thuế.

Đến khi bán, Nam không nghĩ thuế là thứ để né. Nam chỉ muốn hiểu luật để đi đường thẳng. Nếu Nam thật sự chỉ có một bất động sản, đến lúc có lời, Nam có thể bán theo đúng quy định, kê khai miễn thuế thu nhập cá nhân theo điều kiện của trường hợp nhà đất duy nhất, rồi dùng tiền đó mua một căn nhà khác để vừa ở vừa tiếp tục tích sản. Với Nam, đó giống như việc đổi nền tảng, đổi một nơi ở phù hợp hơn, trong khi tài sản vẫn tiếp tục chạy theo thời gian. Nam hiểu cơ chế miễn thuế đi kèm điều kiện chặt, nên làm gì cũng phải sạch và thật.

Rồi Nam cưới vợ. Trong một gia đình vận hành tử tế, cưới vợ là cú cộng lực. Hai nguồn thu nhập cộng lại, kỷ luật chi tiêu tăng lên, mục tiêu rõ hơn, bớt tiêu bốc đồng, động lực phấn đấu mạnh hơn. Khi dòng tiền ổn hơn, khoản trả lãi hàng tháng bỗng không còn là gánh nặng đơn độc. Nó trở thành nhiệm vụ của cả đội.

Và khi Nam nghĩ xa hơn, tới lúc lớn tuổi, câu chuyện chuyển giao tài sản lại mở ra một lớp bình yên khác. Nếu Nam cho tặng bất động sản cho con cái trước khi mất hoặc con cái nhận thừa kế bất động sản từ cha mẹ, thì theo quy định hiện hành, thu nhập từ quà tặng hoặc thừa kế giữa cha mẹ và con được miễn thuế thu nhập cá nhân. Khi sang tên trong các trường hợp này, cũng có cơ chế miễn lệ phí trước bạ nếu đúng điều kiện hồ sơ. Miễn không có nghĩa là khỏi làm giấy tờ. Vẫn phải kê khai và sang tên, chỉ là nghĩa vụ tài chính ở phần đó được miễn theo điều kiện luật định.

Vậy là mạch câu chuyện của Nam quay lại đúng chỗ nó bắt đầu. Ngày nhận lương, Nam vẫn chuyển một phần cho tương lai trước. Chỉ khác là bây giờ tương lai của Nam có hình hài rõ hơn. Nó có thể là một căn nhà, một mảnh đất làm vườn ao cá, một chiếc xe cổ giữ giá, một tủ sách làm lớn trí óc, một vài bức tranh vừa để ngắm vừa có thể tăng giá, một khóa học tăng thu nhập, một chuyến du lịch bụi mở mang đầu óc. Những thứ đó đều làm Nam thấy mình đang sống, mà vẫn đang giàu lên.

Câu chuyện của Nam khiến tôi thích nhất ở chỗ này. Nam không cố làm giàu nhanh mà chỉ cố làm đúng những thứ nhỏ nhặt, lặp đi lặp lại, đến khi chúng trở thành một hệ thống. Và hệ thống đó làm thay đổi cuộc đời. Nếu có một câu kết, tôi muốn nó nhẹ và hơi riêng tư. Tháng tới, khi lương về, anh sẽ làm việc gì đầu tiên? Nếu anh vẫn muốn tự thưởng thì cứ làm thế, nhưng chỉ tự thưởng sau khi đã trả công cho tương lai. Và nếu anh là người từng lên thành phố từ thời đại học, từng sống tạm bợ nhiều năm, đang chuẩn bị lập gia đình và nghĩ về một mái nhà, có thể anh không cần bí kíp làm giàu cho kịp người khác. Anh chỉ cần lên một lộ trình để giàu mà không mệt. Giàu bằng thói quen, giàu bằng những tài sản vừa phục vụ đời sống vừa gia tăng giá trị, giàu bằng đòn bẩy có kỷ luật, và giàu bằng một thứ nghe rất ít hào nhoáng, đó là sự bình tĩnh. Vì nhà là nơi để ở, nhưng bình tĩnh là thứ giữ cho mái nhà được ấm.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé : www.phuoc-partner.com. Cảm ơn bạn rất nhiều.