Thế giới người lớn qua lăng kính trẻ thơ
(Luật sư Nguyễn Hữu Phước – Công ty
luật Phuoc & Partners)
Người lớn
thường tin rằng mình đang nhìn thế giới rất đúng, vì mình có kinh nghiệm, có lý
lẽ, có bối cảnh, có vô số thứ để giải thích cho một hành vi tưởng chừng đơn giản
nhưng kéo theo nhiều hệ quả. Ta có thể biến một lần lỡ hẹn thành áp lực công việc,
biến một sự thiếu kiên nhẫn thành mệt mỏi, biến một câu trả lời cụt lủn thành
thói quen giao tiếp kiểu hiệu quả, rồi tự an ủi rằng mình vẫn là người tử tế,
chỉ là đang phải gồng để chạy cho kịp nhịp đời.
Nhưng trẻ
thơ thì không bước vào cuộc đối thoại bằng lý lẽ như người lớn, vì chúng không
có nhu cầu thắng trong tranh luận, cũng không cần một kết luận đúng về mặt lập
luận. Chúng chỉ cần được ở cùng, được nhìn thấy, được nghe thấy, và được cảm nhận
rằng mình quan trọng trong thế giới của người lớn. Chính sự giản dị ấy làm cho
góc nhìn trẻ thơ trở thành tấm gương khó chịu đối với người lớn theo cách rất
hiền, bởi nó phản chiếu điều ta không muốn thừa nhận, rằng có khi ta có mặt rất
nhiều nhưng lại hiện diện rất ít.
Tôi đứng ở
vị trí của một người quan sát, không phải bằng sự tò mò vô tâm, mà bằng sự quan
sát của một người đi qua nhiều câu chuyện gia đình, nhiều mối quan hệ, nhiều
căn nhà tưởng như yên ấm nhưng bên trong lại có những khoảng trống mềm mại.
Càng nghe nhiều, tôi càng thấy một hiện tượng lặp đi lặp lại, rằng đời sống người
lớn ngày càng hợp lý, ngăn nắp, tối ưu, nhưng lại ngày càng thiếu ấm áp.
Nếu đặt
mình xuống tầm mắt của trẻ con, ta sẽ thấy người lớn có những thói quen rất lạ,
lạ đến mức người lớn cũng không nhận ra vì đã sống cùng nó quá lâu. Người lớn
nói nhiều về tình thương, nhưng thường giao tình thương cho lịch trình, cho điện
thoại, cho những cuộc gọi nối tiếp nhau. Người lớn hứa với con rằng sẽ chơi, sẽ
nghe, sẽ dẫn chúng đi đâu đó, rồi lời hứa biến thành một lát nữa nhẹ nhàng như
gió, nhưng cộng dồn có thể thành cả một mùa hè, thậm chí cả một tuổi thơ.
Trẻ con
không gọi tên được trạng thái ấy bằng khái niệm, nhưng chúng cảm nhận bằng cơ
thể của mình, bằng đôi mắt, bằng cách nó đứng chờ trước mặt người lớn, bằng
cách im lặng lâu hơn bình thường, và bằng cách nó dần dần thôi hỏi. Trẻ con
không cần biết ba mẹ đang làm gì trên màn hình, nó chỉ cần thấy rằng mỗi lần
mình mở miệng kể chuyện, người lớn lại liếc xuống, chạm lướt một cái, rồi gật đầu
rất nhanh như thể đang xử lý một việc gì đó cần kết thúc sớm. Trẻ con không
phân tích hay kết tội, nhưng nó nhớ theo cách rất trẻ con mà sau này khi lớn
lên mới thành một cảm giác rất người lớn, đó là cảm giác mình từng không được
ai nghe đến tận cùng.
Thế giới
người lớn có một thứ luật chung tên là “bận’’, và chữ bận đôi khi được dùng như
tấm giấy thông hành đi qua mọi thiếu sót mà không phải dừng lại nhìn vào mắt
người kia. Không đến họp phụ huynh vì bận, không chơi với con vì bận, không ăn
cơm cùng nhau vì bận, không nhớ ngày sinh nhật con vì bận. Chữ bận giúp người lớn
vừa cảm thấy mình quan trọng, vừa cảm thấy mình vô can, vì mình đâu có cố ý làm
ai tổn thương, mình chỉ đang cố gắng thôi, mình chỉ đang gồng lên để lo cho gia
đình.
Tôi hiểu
phản biện ấy vì phần lớn trong đó có thể là thật, bởi đời sống hiện đại không
cho phép người ta sống thong thả như một tấm bưu thiếp. Nhiều gia đình đang sống
trong một nền kinh tế đắt đỏ, nơi tiền nhà, tiền học, tiền viện phí, tiền đủ thứ
phí cứ tăng đều. Nhiều cha mẹ chạy từ sáng đến tối không phải vì thích bận mà
vì sẽ rơi nếu không chạy, mà rơi thì đau, mà đau thì kéo theo cả con cái. Có
người về đến nhà đã mệt rã rời, không phải không thương con, mà vì họ đang cạn
pin thật sự, và trong hoàn cảnh đó, một lời khuyên kiểu phải luôn hiện diện trọn
vẹn nghe có vẻ đẹp đẽ nhưng cũng dễ làm người ta cảm thấy tội lỗi, như thể mình
đã sai từ khi bắt đầu.
Nhưng
chính vì hiểu, tôi mới muốn phân biệt một điều. Có cái bận là bắt buộc nhưng
cũng có cái bận là lựa chọn. Có những giờ làm thêm để dành trả tiền nhà và giữ
cho gia đình khỏi trượt khỏi mức sống tối thiểu. Nhưng cũng có những giờ làm
thêm là để trốn khỏi cảm giác trống trải trong chính căn nhà của mình, trốn khỏi
những cuộc trò chuyện khó, trốn khỏi sự im lặng giữa vợ chồng, trốn khỏi nỗi sợ
mình không biết phải làm cha mẹ thế nào cho đúng. Có những lần mở điện thoại là
để giải quyết việc khẩn, nhưng cũng có những lần mở chỉ vì thói quen, vì nghiện,
vì cảm giác nếu không chạm vào màn hình thì không biết đặt tay vào đâu.
Trẻ con
không phân biệt được hai loại bận ấy của người lớn, nó chỉ thấy kết quả cuối
cùng là bạn có ở đó với nó hay không. Và nếu phần bận lựa chọn cứ lấn dần, chiếm
hết những khe thời gian còn lại, thì dù bạn có trăm lý do hợp lý, trẻ con vẫn cảm
thấy mình đang đứng ngoài danh sách ưu tiên, mà cảm giác ấy khi lặp đi lặp lại
sẽ biến thành thói quen, thói quen không chờ nữa, không hỏi nữa, không kể nữa,
và không mong nữa.
Có người bảo
rằng ngày xưa bố mẹ mình cũng bận mà con cái vẫn lớn lên, vẫn thành người, có
sao đâu. Câu đó nghe thuyết phục, vì nó dựa vào ký ức và dựa vào sự chịu đựng của
cả một thế hệ. Nhưng tôi thường nghĩ kỹ hơn một chút, không phải để phủ nhận
quá khứ, mà để nhìn rõ hiện tại. Ngày xưa bận theo kiểu khác, bận nhiều là bận
tay chân, và khi về nhà người ta vẫn có khả năng ở nhà, vì công việc không chui
vào túi quần rung lên từng phút. Bây giờ cái bận nguy hiểm nhất là bận chú ý, một
ngày bị xé nhỏ bởi thông báo, tin nhắn, cuộc gọi, email, tin tức, mạng xã hội,
và áp lực phải phản hồi ngay để chứng minh mình vẫn đang kiểm soát. Người lớn
mang sự phân mảnh đó về nhà, và dù thân thể đã ngồi xuống, tâm trí vẫn bị kéo đi,
khiến sự có mặt trở thành một thứ mỏng, mỏng đến mức trẻ con chạm vào là biết
ngay.
Lại có người
nói rằng trẻ con bây giờ cũng dán mắt vào điện thoại, vậy trách ai. Tôi không
tranh cãi mà chỉ nhìn theo hướng khác, rằng trẻ con học cách sống rất nhanh bằng
cách nhìn người lớn, và nếu người lớn coi việc nhìn điện thoại mọi lúc là bình
thường, trẻ con sẽ coi đó là chuẩn mực. Nếu bữa cơm là nơi ai cũng lướt, trẻ
con sẽ coi bữa cơm chỉ là chỗ nạp năng lượng chứ không phải chỗ nạp tình thân.
Nếu người lớn luôn trả lời câu chuyện của con bằng vài chữ cho xong, trẻ con sẽ
học cách kể chuyện bằng nửa lòng mình, rồi dần dần nó sẽ thôi kể.
Điều đáng
buồn của hiện tượng này là nó hiếm khi nổ tung thành cuộc cãi vã lớn, nó không
tạo ra một biến cố đủ kịch tính để người lớn giật mình. Nó tạo ra một loại xa
cách âm thầm, gia đình vẫn hoạt động, con vẫn đi học, ba mẹ vẫn đóng phí, nhà vẫn
sạch, lễ tết vẫn đủ, nhưng gắn kết thì mỏng đi, như một sợi dây bị mài mòn từ từ,
chỉ yếu dần cho đến khi một ngày nào đó người lớn ngạc nhiên vì con ít nói, vì
con không chia sẻ, vì con lạnh. Người lớn thường tìm nguyên nhân ở tuổi dậy
thì, ở bạn bè, mạng xã hội hay môi trường học. Những thứ đó có thể đúng một phần,
nhưng đôi khi nguyên nhân sâu và đau hơn là con đã quen với việc mình không phải
là nơi để quay về, nên nó học cách tự xoay xở một mình.
Có một điểm
quan trọng mà tôi muốn nói cho đủ công bằng, đó là trẻ con không đòi ba mẹ rảnh
cả ngày, bỏ hết việc để ngồi bên cạnh suốt. Trẻ con chỉ cần những khoảnh khắc
thật, những khoảnh khắc mà người lớn không nhìn vào màn hình, không vội, không
biến cuộc trò chuyện với chúng thành một cuộc thẩm vấn về điểm số, thành tích,
đúng sai. Một đứa trẻ chỉ cần mười lăm phút mỗi ngày cũng có thể cảm thấy ấm áp
tình thương, nếu thời gian ấy nguyên vẹn, không bị cắt vụn, gián đoạn hay pha
loãng bởi sự hiện diện nửa vời. Trẻ con đo tình thương không bằng số lượng thời
gian, mà bằng độ thật của sự chú ý.
Thỉnh thoảng
người lớn hay dùng một câu nghe rất hay để tự giải tỏa, rằng chất lượng quan trọng
hơn số lượng. Câu đó đúng, nhưng cũng dễ bị lạm dụng. Chất lượng không phải là
một chuyến đi chơi gia đình hoành tráng mỗi tháng để bù cho những ngày còn lại
người lớn sống như một cái máy. Chất lượng không nằm ở nơi sang, quà đẹp, ảnh
lung linh. Chất lượng nằm ở bữa cơm mà người lớn nhìn vào mắt con khi chúng
nói, nằm ở một buổi tối mà cả nhà ngồi cạnh nhau và không ai bị giật đi bởi tiếng
rung, nằm ở cách người lớn biết nói xin lỗi khi lỡ gắt, ở cách người lớn dám thừa
nhận rằng hôm nay mình mệt nhưng mình vẫn muốn nghe con kể.
Cũng có
người nghiêm khắc nói rằng trẻ con cần kỷ luật, cần ranh giới, không thể cứ lắng
nghe và mềm mỏng mãi, như vậy con sẽ yếu. Tôi không phủ nhận kỷ luật, vì kỷ luật
là nền tảng của một cuộc đời biết tự đứng. Nhưng lắng nghe không đồng nghĩa với
nuông chiều, và hiện diện không đồng nghĩa với bỏ đi nguyên tắc. Ngược lại, một
đứa trẻ được lắng nghe đúng cách thường chấp nhận ranh giới tốt hơn, vì nó thấy
ranh giới được đặt ra trong sự tôn trọng, chứ không phải trong sự gắt gỏng. Một
đứa trẻ được gắn kết thường ít nổi loạn hơn, vì nó không cần dùng nổi loạn để lôi
kéo chú ý của người lớn. Nhiều người lớn tưởng rằng phải cứng thì con mới nghe,
nhưng thực tế nhiều khi con nghe không phải vì sợ, mà vì con cảm thấy mình đang
được yêu và được dẫn dắt.
Rốt cuộc,
câu chuyện không phải là kết tội người lớn để họ thấy mình thiếu sót để rồi sống
trong tội lỗi. Tội lỗi không nuôi được ai, nó chỉ làm người ta mệt thêm. Câu
chuyện ở đây là nhận ra mình đang bị cuốn vào một nhịp sống khiến sự có mặt trở
thành thủ tục, và nếu không cẩn thận, ta sẽ lỡ mất những điều không thể làm lại.
Tuổi thơ của con cái không chờ đợi ai, nó đi nhanh hơn tất cả những gì người lớn
tưởng tượng. Nó không đi bằng tiếng, nó đi bằng sự thay đổi âm thầm, từ việc
con chạy ra cửa khi nghe tiếng xe về, đến việc con chỉ ngẩng đầu nhìn rồi lại
cúi xuống, và một ngày nào đó, con không buồn ngẩng nữa.
Tôi nghĩ
người lớn vẫn có thể làm một vài điều rất nhỏ nhưng rất có ý nghĩa, không phải
để trở thành một phiên bản cha mẹ hoàn hảo, mà để giữ cho sợi dây gắn kết không
bị mài mòn. Có thể là không cầm điện thoại trong bữa cơm, và nếu cần cầm thì
nói rõ lý do chứ không lặng lẽ biến bữa cơm thành nơi ai cũng tự ăn trong im lặng.
Có thể là mỗi ngày dành một khoảng thời gian ngắn nhưng nguyên vẹn cho con. Có
thể là học lại cách nghe hết một câu chuyện, dù câu chuyện đó không có ích gì
theo tiêu chuẩn người lớn, vì cái ích ở đây không nằm ở thông tin, mà nằm ở cảm
giác con được ở cùng mình và được lắng nghe.
Và cũng
nên cho phép người lớn được mệt một cách tử tế. Nếu mệt, hãy nói mệt. Nếu cần
vài phút tỉnh lặng, hãy nói rõ, rồi sau đó quay lại. Trẻ con chịu được sự thật
tốt hơn người lớn tưởng, vì sự thật có cấu trúc, ranh giới, và lòng tin. Điều
trẻ con khó chịu nhất không phải là cha mẹ mệt, mà là cha mẹ mệt nhưng không
nói, rồi biến mệt thành cáu, biến cáu thành lời nặng, và biến lời nặng thành một
cái gì đó con phải tự nuốt một mình.
Nhìn rộng
ra, đây không chỉ là chuyện trong nhà, mà là lát cắt của xã hội. Khi nhịp sống
càng nhanh, khi sự chú ý bị kéo đi liên tục, khi hiệu suất trở thành thước đo
quen thuộc, người lớn dễ rơi vào trạng thái vận hành trơn tru mà sống thì hụt.
Và nếu mình không kịp chậm lại đôi chút, có thể rồi một thế hệ trẻ em sẽ lớn
lên cũng biết tối ưu, tính toán, tự lo, nhưng lại lúng túng trước một điều rất
giản dị, đó là ngồi cạnh nhau mà thấy gần, ở cùng nhau mà không thấy lạc.
Tôi cũng không muốn kết bài bằng lời kêu gọi to tát, vì ai cũng đã đủ áp lực rồi. Tôi chỉ muốn để lại một câu hỏi nhỏ. Nếu một ngày nào đó, con bạn ngước lên nhìn và hỏi bạn đang ở nhà hay đang ở đâu, bạn sẽ trả lời thế nào, và điều quan trọng hơn là trong mắt con, câu trả lời ấy có thật không.
Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé www.phuoc-partner.com. Cám ơn bạn rất nhiều.
.jpg)