Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân: khi quá khứ bị gọi tên thêm một lần

 

Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân: khi quá khứ bị gọi tên thêm một lần

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước)

Ly hôn nhiều khi không ồn ào mà giống như vết cắt nhỏ nhưng sâu và chỉ người trong cuộc mới biết đau. Có người chọn im lặng, không phải vì yếu đuối hay sợ bị đánh giá, mà vì họ muốn tự giữ lấy phẩm giá của mình. Họ gom những mảnh vỡ của cuộc hôn nhân, gói thật chặt, tự dặn lòng, xem như một chương đã khép. Mỗi sáng dậy, họ cố sống tử tế hơn hôm qua, làm việc, nuôi con, học cách đứng một mình, học cách tin lại người khác, và quan trọng nhất là học cách không để chuyện cũ định nghĩa con người mới. Có những thứ tưởng đã nằm yên trong đáy mồ ký ức, không cần ai nhắc hay thương hại, chỉ cần được yên lặng để tự lành.

Nhưng một ngày, chỉ vì một tờ giấy, quá khứ bỗng hiện về. Tờ giấy ấy nghe rất hiền và vô tư: giấy xác nhận tình trạng hôn nhân. Với người chưa từng đi qua đổ vỡ, đó chỉ là thủ tục. Với người đã ly hôn, đó có thể là chiếc chìa khóa mở lại căn phòng đã khóa rất lâu. Điều làm người ta khó chịu không phải vì thủ tục, vì Nhà nước cần công cụ để quản lý tình trạng hôn nhân nhằm ngăn chặn kết hôn trái quy định và bảo đảm trật tự pháp lý. Điều làm người ta nhói lại là cách thủ tục này đôi khi buộc họ phải đem một phần đời riêng tư ra ánh sáng, không phải để kể mà để chứng minh, không phải để giải thích mà để được công nhận họ đã thật sự bước qua.

Trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia, thủ tục cấp giấy xác nhận tình trạng hôn nhân được mô tả khá thông thoáng. Thời hạn giải quyết thường là 03 ngày làm việc; nếu phải xác minh thì không quá 23 ngày. Thủ tục cũng được ghi là đủ điều kiện thực hiện trực tuyến hoàn toàn. Những dòng chữ ấy tạo cảm giác yên tâm: thời đại dữ liệu rồi, chắc mọi thứ sẽ gọn, ít phải gặp người, ít phải trình bày, ít phải chạm lại chuyện cũ. Người dân có quyền tin rằng giữa một xã hội đang nói nhiều về chuyển đổi số, những câu chuyện nhạy cảm nhất của đời sống riêng tư sẽ được xử lý bằng cơ chế kín đáo hơn, ít xâm lấn hơn, và ít gây tổn thương hơn.

Một khách hàng của tôi cũng tin như vậy, cho đến khi anh ấy phải làm thủ tục này. Anh đã ly hôn vài năm, cuộc sống đã ổn định, không hẳn vì quên được hết, mà vì anh phải học cách sống tiếp. Anh không kể ly hôn như một chiến thắng, cũng không dùng nó làm lý do trách đời. Anh chỉ muốn được bình thường, đơn giản chỉ là làm thủ tục giấy tờ mà không phải kéo cả một đoạn đời ra công chúng. Anh đăng nhập cổng dịch vụ công, điền thông tin, chọn mục đích sử dụng, tải lên giấy tờ, rồi đến đoạn phải đính kèm hồ sơ chứng minh ly hôn. Tự nhiên anh dừng lại rất lâu, không vì thao tác khó, mà vì cảm giác như đang mở lại một chiếc hộp đã niêm phong. Bản án, quyết định, những dòng chữ khô lạnh, những ngày tháng không muốn đọc lại. Có những trang giấy chứa đủ thứ người ly hôn muốn giữ kín nhất như chuyện mâu thuẫn, con cái, tài sản, nghĩa vụ, những câu chữ mà chính người trong cuộc cũng không muốn nhìn lại. Mà hệ thống lại yêu cầu bản chụp phải rõ ràng, đầy đủ, toàn vẹn nội dung, tức không thể che bớt, không thể tối giản theo kiểu chỉ giữ lại phần kết luận pháp lý. Thế là thứ anh muốn chôn nhất lại được yêu cầu phải rõ nhất, như trớ trêu mà ai đã từng đi qua mới hiểu.

Câu chuyện trở nên nhạy cảm không phải ở thao tác tải tệp, mà ở hành trình của thông tin sau đó. Nếu người xin giấy từng cư trú nhiều nơi, cổng dịch vụ công mô tả rằng cơ quan hộ tịch sẽ tra cứu tình trạng hôn nhân qua hệ thống kết nối cơ sở dữ liệu; nếu không tra cứu được thì yêu cầu nộp hoặc xuất trình giấy tờ liên quan để chứng minh. Đây là quy trình hợp lý về quản trị: dữ liệu có thì tra, thiếu thì bổ sung, sai thì xác minh. Nhưng dưới góc nhìn của người đã ly hôn, chữ tra cứu và xác minh đôi khi đồng nghĩa với một hành trình di chuyển của thông tin nhạy cảm, và mỗi lần như thế là mỗi lần quyền riêng tư bị bào mòn. Không nhất thiết phải có ai cố tình mới thành tổn thương; đôi khi chỉ cần dữ liệu đi qua quá nhiều điểm chạm là người trong cuộc đã thấy mình bị đặt dưới ánh đèn.

Anh kể về một khoảnh khắc mà tôi luôn xem là cao trào của câu chuyện này, vì nó chạm đúng vào cảm giác con người hơn là vào câu chữ pháp luật. Anh bước vào nơi tiếp nhận hồ sơ, đông vừa đủ để không ai có thể nói chuyện riêng tư mà không bị nghe thấy. Anh đặt tập giấy tờ lên quầy, phía sau có vài người đứng chờ. Bên cạnh có tiếng máy in chạy, có tiếng gọi tên, có những câu hỏi nghiệp vụ mà người hỏi nghĩ rất bình thường, nhưng người nghe lại thấy nhói như đã ly hôn rồi hả, bản án đâu, bản nào mới nhất, trước đây cư trú ở đâu, có ghi chú ly hôn chưa. Không ai xúc phạm, không ai trêu hay cố tình làm anh xấu hổ. Nhưng chính sự vô tình đó mới đáng sợ, vì nó giống như cánh cửa mở hé, gió lùa vào, và những điều anh muốn che chắn nhất bỗng bị hất tung. Anh nghe thấy chữ ly hôn đi qua miệng người lạ, rơi xuống nền gạch như một thông tin hành chính, trong khi với anh đó là một đoạn đời. Anh nhìn thấy giấy tờ của mình nằm trên bàn lâu hơn cần thiết, đủ để một cái liếc vô tình trở thành một lần lộ ra. Và trong khoảnh khắc đó, anh thấy mình không còn là con người đang cố sống tiếp, mà là bộ hồ sơ có vết nứt đang bị soi dưới ánh đèn trắng.

Ở góc độ pháp lý, Nhà nước cần công cụ quản lý là điều dễ hiểu. Nghị định 123/2015/NĐ-CP quy định thủ tục cấp giấy xác nhận tình trạng hôn nhân; và nếu người yêu cầu đã có vợ hoặc chồng nhưng đã ly hôn thì phải xuất trình hoặc nộp giấy tờ hợp lệ để chứng minh. Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân có giá trị 6 tháng và sẽ không có giá trị nếu sử dụng sai mục đích ghi trong giấy. Tư duy quản trị là rõ đó là tránh gian dối, bảo đảm tính chính xác của hộ tịch, hạn chế việc dùng một tờ giấy cho nhiều mục đích. Nhưng quản trị đúng không có nghĩa là trải nghiệm phải tổn thương, bởi mục tiêu của cơ quan Nhà nước là xác nhận trạng thái pháp lý hiện tại, chứ không phải đọc lại câu chuyện đổ vỡ.

Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân vì thế không chỉ là chuyện kết hôn. Nó xuất hiện trong nhiều thủ tục và giao dịch, nơi người ta cần biết một người đang độc thân hay không để xác định điều kiện hoặc thẩm quyền. Có những thủ tục hành chính mà hồ sơ cần văn bản xác nhận tình trạng hôn nhân để xác định hoàn cảnh gia đình, như thủ tục đăng ký nuôi con nuôi trong nước trên cổng dịch vụ công nêu thành phần hồ sơ liên quan đến xác nhận tình trạng hôn nhân, và đáng chú ý là cơ quan giải quyết có thể tra cứu tình trạng hôn nhân của người nhận con nuôi qua hệ thống kết nối dữ liệu. Điều này cho thấy một hướng đi rất đáng mừng đó là Nhà nước có thể tự tra cứu, người dân không phải nộp giấy, nghĩa là thông tin nhạy cảm không cần phải đi xa.

Trong lĩnh vực nhà ở xã hội, hướng dẫn hồ sơ cũng thường yêu cầu giấy tờ chứng minh tình trạng hôn nhân tùy trường hợp đã kết hôn hay độc thân, và độc thân thì cần xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú. Khi nhu cầu nhà ở, vay vốn, giao dịch tài sản trở thành chuyện thường nhật, giấy xác nhận tình trạng hôn nhân cũng trở thành một loại giấy tờ người ta xin đi xin lại. Ở phía ngân hàng, nhiều hướng dẫn hồ sơ vay thế chấp liệt kê giấy đăng ký kết hôn hoặc giấy xác nhận tình trạng hôn nhân như một phần giấy tờ nhân thân. Ở công chứng và bất động sản, nhiều nơi yêu cầu giấy này để xác định tài sản chung hay riêng và thẩm quyền ký, vì ai cũng sợ tranh chấp về sau. Và chính ở những luồng hồ sơ như vậy, thông tin ly hôn thường dễ di chuyển rộng hơn, không chỉ qua một cơ quan hộ tịch, mà còn qua công chứng, ngân hàng, hồ sơ lưu trữ của nhiều tổ chức, những người xử lý giấy tờ ở nhiều tầng nấc.

Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi quan trọng nhất không phải là có nên xác minh tình trạng hôn nhân hay không, mà là xác minh bằng cách nào để vừa chặt chẽ vừa ít xâm lấn. Quyền riêng tư không phải khái niệm mơ hồ. Hiến pháp ghi nhận quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và yêu cầu thông tin về đời sống riêng tư được bảo đảm an toàn. Bộ luật Dân sự cũng khẳng định đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin phải theo nguyên tắc chặt chẽ. Nói cách khác, người đã ly hôn không xin đặc ân, họ chỉ xin hệ thống đối xử với câu chuyện riêng tư của họ đúng như pháp luật đã thừa nhận đó là được tôn trọng và bảo vệ.

Tôi nghĩ Nhà nước có cách khác, và tín hiệu đã xuất hiện ngay trong mô tả thủ tục trên cổng dịch vụ công. Theo đó, ưu tiên tra cứu dữ liệu trên hệ thống kết nối cơ sở dữ liệu; chỉ khi không tra cứu được mới yêu cầu nộp hoặc xuất trình giấy tờ. Nếu dữ liệu hộ tịch và dữ liệu dân cư được đồng bộ tốt, cơ quan Nhà nước có thể xác thực một “trạng thái” rất đơn giản đó là hiện người này có đang trong quan hệ hôn nhân hay không. Trạng thái là đủ, trạng thái là đúng trọng tâm vì trạng thái cũng là thứ ít gây tổn thương nhất, vì nó không kéo theo câu chuyện.

Điều này càng có cơ sở khi Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Luật mới không làm ai hết đau ngay, nhưng nó tạo ra một nguyên tắc phải tôn trọng đó là thu thập dữ liệu đúng mục đích, hạn chế tối đa, bảo đảm an toàn, và chịu trách nhiệm khi để xảy ra sự cố. Khi tư duy bảo vệ dữ liệu trở thành nghĩa vụ, quy trình hành chính buộc phải tự hỏi cần đến đâu là đủ, dữ liệu có cần di chuyển bằng bản scan và bản sao nữa không, và có thể thay thế bằng xác thực trên hệ thống không.

Khách hàng của tôi kết thúc câu chuyện bằng một điều rất người, và tôi nghĩ đó cũng là thông điệp của bài viết này. Anh nói anh không ghét thủ tục, anh hiểu quản lý cần chứng cứ nhưng chỉ mong hệ thống đừng bắt anh kể lại chuyện cũ nhiều lần, đừng bắt anh mang vết thương đi qua nhiều cửa, đừng để câu chuyện riêng tư trượt khỏi tay anh chỉ vì nó phải đi qua quá nhiều người. Một đời sống mới không cần được ban phát, nó chỉ cần được tôn trọng. Và đôi khi, tôn trọng không đòi hỏi những chính sách vĩ đại, mà bắt đầu từ những điều rất nhỏ đó là xác thực bằng dữ liệu thay vì bằng hồ sơ nhạy cảm, tối giản nội dung phải nộp, giảm điểm chạm của giấy tờ, và giữ cho người dân được kín đáo trong những khoảnh khắc mong manh nhất.

Ly hôn đã là nỗi đau thầm kín không nói bằng lời và nhiều người muốn chôn chặt nó để sống tiếp. Thủ tục hành chính, nếu có thể, nên là cây cầu đưa họ qua bờ mới, chứ không phải chiếc gương bắt họ đứng lại soi vết nứt cũ dưới đèn trắng. Và nếu đã cần một tờ giấy để bắt đầu lại, hãy để tờ giấy ấy chỉ xác nhận hiện tại của họ, chứ đừng bắt họ mang theo cả quá khứ như một cái bóng không chịu buông tha.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé www.phuoc-partner.com. Cám ơn bạn rất nhiều.