Đừng biến mỗi cuộc cãi nhau trên mạng
thành việc của Nhà nước
(Luật sư Nguyễn Hữu Phước – Công ty
luật Phuoc & Partners)
Có một
thay đổi rất lạ trong cách chúng ta giải quyết mâu thuẫn trong những năm gần
đây. Ngày trước, khi hai người bất đồng, họ có thể gặp nhau nói chuyện, cãi
nhau một trận rồi thôi, hoặc đơn giản là không còn qua lại nữa. Ngày nay, nhiều
mâu thuẫn lại bắt đầu từ vài dòng bình luận trên mạng xã hội, lớn dần qua từng
lượt chia sẻ, từng đoạn chụp màn hình, rồi nhanh chóng tràn ra đời thực. Người
ta lưu tin nhắn, quay video, lập hồ sơ, viết đơn gửi cơ quan quản lý hoặc công
an, gửi đến nơi làm việc của đối phương, thậm chí gửi cho khách hàng, đối tác
và người thân. Một cuộc tranh cãi vốn chỉ nên kéo dài vài phút bỗng trở thành một
vụ việc hành chính, dân sự, thậm chí hình sự.
Thông tin
gần đây cho thấy cơ quan quản lý phải tiếp nhận số lượng lớn đơn thư phát sinh
từ những mâu thuẫn trên mạng[1], khiến nhiều người giật
mình. Nhưng với một luật sư đã nhiều năm tham gia giải quyết tranh chấp, tôi lại
không thấy quá bất ngờ. Điều đáng băn khoăn không chỉ là số lượng đơn thư tăng
nhanh, mà còn là việc xã hội đang dần hình thành một thói quen mới đó là bất cứ
xung đột nào trên không gian mạng cũng muốn được giải quyết bằng quyền lực của nhà
nước. Cứ đà này, mỗi cuộc khẩu chiến trên Facebook, TikTok hay Threads cũng có
thể cần một “ban chuyên án bình luận”, trong khi cơ quan nhà nước vốn không được
lập ra để làm trọng tài cho mọi cơn nóng giận của cư dân mạng.
Sự bùng nổ
này không phải là ngẫu nhiên. Điện thoại thông minh, livestream và mạng xã hội
đã xóa nhòa ranh giới giữa không gian riêng tư và không gian công cộng. Một câu
nói bột phát trước chỉ có vài người nghe thì nay có thể được ghi hình, cắt ghép
và lan truyền đến hàng triệu người trong vài giờ. Khi danh dự, uy tín và công
việc của một người có thể bị ảnh hưởng trên quy mô lớn như vậy, việc họ tìm đến
pháp luật để tự bảo vệ là điều dễ hiểu. Nhưng dễ hiểu không có nghĩa là mọi mâu
thuẫn đều nên được chuyển thành đơn thư gửi đến cơ quan nhà nước.
Trong 25
năm hành nghề, tôi từng chứng kiến không ít vụ việc mà nguyên nhân ban đầu rất
nhỏ, có thể chỉ là một lời chê, một câu đáp trả, vài bình luận kích động, rồi
hai bên cùng kéo nhau vào cuộc chiến pháp lý. Chi phí luật sư, thời gian đi lại
và tổn thất uy tín cuối cùng lớn gấp nhiều lần so với giá trị ban đầu của sự việc.
Đến khi vụ việc khép lại, cả hai bên đều không thật sự là người chiến thắng. Điều
họ tiếc nhất không phải vì thua hay thắng kiện, mà vì mọi chuyện đã đi quá xa.
Đương
nhiên, không ai phủ nhận rằng mạng xã hội đang tạo ra nhiều hành vi vi phạm
pháp luật nghiêm trọng. Vu khống, bịa đặt, phát tán tin giả, cắt ghép hình ảnh,
xâm phạm đời tư, làm nhục người khác, công khai dữ liệu cá nhân hoặc kêu gọi tẩy
chay thiếu căn cứ đều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Có người mất việc,
tan vỡ hôn nhân, suy sụp tinh thần hoặc đánh mất cả sự nghiệp chỉ trong một
đêm. Những hành vi như vậy phải được xử lý nghiêm, bởi không gian mạng không phải
là vùng đất vô pháp.
Pháp luật
Việt Nam hiện nay đã có khá nhiều công cụ để xử lý. Luật An ninh mạng nghiêm cấm
sử dụng không gian mạng để đăng tải thông tin sai sự thật, vu khống, xúc phạm
danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức,
cá nhân. Bộ luật Dân sự bảo vệ quyền đối với danh dự, nhân phẩm, uy tín; Bộ luật
Hình sự có các tội danh như làm nhục người khác, vu khống hoặc đưa, sử dụng
trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông. Các quy định về bảo vệ dữ
liệu cá nhân và xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin điện tử
cũng tạo thêm hành lang pháp lý để xử lý hành vi phát tán thông tin cá nhân
trái phép.
Nói cách
khác, pháp luật không thiếu, mà điều còn thiếu đôi khi là sự phân biệt giữa một
hành vi thực sự xâm phạm quyền của người khác và một mâu thuẫn đời thường chưa
đến mức cần sự can thiệp của quyền lực công. Không ai cổ súy cho việc im lặng
trước vi phạm pháp luật. Khi bị vu khống, làm nhục, xâm phạm đời tư, phát tán dữ
liệu cá nhân hoặc lừa đảo trên mạng, người dân hoàn toàn có quyền sử dụng các biện
pháp pháp lý để tự bảo vệ. Vấn đề nằm ở chỗ không phải mọi lời qua tiếng lại, mọi
sự khó chịu hay mọi cảm xúc bực tức đều mặc nhiên trở thành đối tượng của pháp
luật.
Câu chuyện
càng đáng suy nghĩ trong bối cảnh nhiều cơ quan tư pháp và hành chính đang từng
bước ổn định sau quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy. Việc hợp nhất đầu mối,
phân công lại thẩm quyền và bố trí lại nhân sự đòi hỏi thời gian để vận hành
trôi chảy. Trong khi đó, các cơ quan tiến hành tố tụng vốn đã phải giải quyết
khối lượng lớn các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động,
hành chính, cùng với các khiếu nại, tố cáo tồn đọng. Nếu mỗi cuộc khẩu chiến
trên mạng cũng nhanh chóng được chuyển thành đơn thư, áp lực lên bộ máy sẽ càng
lớn. Nếu nguồn lực công bị phân tán vào quá nhiều cuộc cãi vã cá nhân, đó là một
chi phí xã hội không nhỏ.
Mạng xã hội
nguy hiểm ở chỗ nó khuếch đại cảm xúc nhanh hơn khả năng suy nghĩ của con người.
Một lời xin lỗi thường chỉ nhận được vài chục lượt thích, trong khi một màn
“bóc phốt” có thể thu hút hàng trăm nghìn lượt xem chỉ sau một đêm. Thuật toán
không quan tâm ai đúng, ai sai; nó chỉ quan tâm nội dung nào giữ chân người xem
lâu hơn. Vì vậy, càng gay gắt, càng cực đoan thì càng dễ lan truyền. Khi nhận
được sự cổ vũ của hàng nghìn người xa lạ, mỗi bên đều tin rằng mình đang đứng về
phía lẽ phải. Lúc đó, việc xuống thang không còn được xem là khôn ngoan mà dễ bị
hiểu là thua cuộc.
Đó cũng là
lý do mạng xã hội đang dần trở thành một “tòa án dư luận”. Khác với tòa án thật,
nơi mọi kết luận phải dựa trên chứng cứ, tranh tụng và thủ tục tố tụng, tòa án
dư luận thường xét xử bằng cảm xúc. Người bị tố có thể chưa kịp lên tiếng đã bị
kết tội. Một đoạn video ngắn có thể che giấu phần bối cảnh còn lại. Một bức ảnh
có thể bị cắt khỏi câu chuyện đầy đủ. Đến khi sự thật được làm sáng tỏ, thiệt hại
về danh dự, uy tín và cuộc sống của người trong cuộc nhiều khi đã không thể khắc
phục.
Xu hướng
này còn đáng lo ngại hơn khi trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng. Chỉ bằng
vài thao tác đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra ảnh giả, ghi âm giả hoặc
video “deepfake” rất khó phân biệt với ảnh thật. Một người có thể bị gán cho
phát ngôn chưa từng được nói hoặc hành vi chưa từng được thực hiện. Nếu mỗi sản
phẩm giả mạo như vậy lại kéo theo hàng loạt đơn thư, khiếu nại và tố cáo thì số
lượng tranh chấp trên không gian mạng chắc chắn sẽ tăng mạnh hơn.
Đáng chú
ý, cách quản lý không gian mạng cũng đang thay đổi. Nếu trước đây trọng tâm chủ
yếu là xử lý người đăng tải thông tin vi phạm, thì nay trách nhiệm của các nền
tảng mạng xã hội cũng được đặt ra rõ ràng hơn. Việc cơ quan chức năng lần đầu
yêu cầu nền tảng Threads chặn, gỡ nội dung vi phạm[2] cho thấy các nền tảng mới
không còn là “vùng trắng” trong việc thực thi pháp luật. Cùng với đó, việc thu
hồi hàng chục giấy phép mạng xã hội, chặn hàng trăm trò chơi điện tử vi phạm và
tăng cường xử lý các nền tảng không tuân thủ quy định[3] cho thấy chính sách quản
lý đang chuyển từ xử lý từng cá nhân sang quản trị cả hệ sinh thái số. Đây là
hướng đi cần thiết, bởi vì một nội dung độc hại, nếu được gỡ bỏ kịp thời, có thể
ngăn hậu quả lan rộng tốt hơn nhiều so với việc chỉ xử phạt người đăng sau khi
hàng triệu người đã xem và chia sẻ. Dù vậy, việc chặn, gỡ nội dung vẫn cần minh
bạch, thận trọng và có cơ chế khiếu nại phù hợp để không khiến người dân ngại
tranh luận những vấn đề chính đáng.
Bên cạnh
việc hoàn thiện pháp luật, chúng ta cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Không phải
mọi tranh chấp đều bắt đầu bằng một lá đơn. Nhiều quốc gia đã phát triển cơ chế
giải quyết tranh chấp trực tuyến, hòa giải trên môi trường số hoặc yêu cầu nền
tảng xử lý khiếu nại, gỡ bỏ nội dung vi phạm trong thời gian ngắn trước khi người
dân phải tìm đến tòa án hay cơ quan quản lý. Những cơ chế đó không thay thế
pháp luật, nhưng giúp pháp luật chỉ can thiệp vào những vụ việc thực sự cần thiết.
Với Việt Nam, đây cũng có thể là thời điểm phù hợp để nghiên cứu sâu hơn về các
mô hình hòa giải trực tuyến nhanh chóng, minh bạch và ít tốn kém hơn.
Là luật
sư, tôi luôn khuyến khích khách hàng sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi
ích hợp pháp của mình. Nhưng tôi cũng thường nói với họ rằng pháp luật nên là lựa
chọn cần thiết, chứ không phải là lựa chọn đầu tiên trong mọi trường hợp. Có những
vụ việc, chỉ một lá thư xin lỗi chân thành đã giải quyết mọi việc. Ngược lại,
cũng có những vụ kiện mà dù thắng hay thua, cả hai bên đều trở thành người thất
bại vì mất quá nhiều thời gian, tiền bạc, cơ hội kinh doanh và cả những mối
quan hệ không thể hàn gắn.
Muốn không
gian mạng lành mạnh hơn thì không thể chỉ trông chờ vào cơ quan nhà nước. Người
sử dụng mạng xã hội phải có trách nhiệm với từng cú nhấp chuột và từng dòng trạng
thái của mình. Các nền tảng phải chủ động phát hiện, gỡ bỏ nội dung vi phạm
nhanh hơn và hợp tác hiệu quả với cơ quan quản lý. Nhà nước cần tiếp tục hoàn
thiện pháp luật, xử lý nghiêm những nền tảng hoặc dịch vụ cố tình tiếp tay cho
hành vi vi phạm, nhưng đồng thời cũng cần tập trung nguồn lực vào những vụ việc
thực sự nguy hiểm. Ba mắt xích này phải vận hành đồng bộ thì mới có thể xây dựng
môi trường số an toàn, thay vì chỉ chạy theo việc dọn dẹp hậu quả sau mỗi cơn
bão dư luận.
Điều đáng
sợ nhất không phải là mạng xã hội có nhiều người cãi nhau hơn trước. Điều đáng
sợ là chúng ta đang dần đánh mất khả năng tự giải quyết những bất đồng bình thường
trong cuộc sống. Ngày xưa, người ta tìm đến nhau để nói chuyện, nhưng hôm nay,
nhiều người lại tìm đến nút “chia sẻ”, nút “livestream” và cuối cùng là lá đơn
gửi đến cơ quan nhà nước. Pháp luật luôn là thành trì cuối cùng để bảo vệ công
lý, nhưng sẽ là điều đáng tiếc nếu mỗi lời nói thiếu kiềm chế trên mạng đều phải
kết thúc bằng một lá đơn, một cuộc điều tra hoặc một phiên tòa. Điều đáng mong
đợi hơn là mỗi chúng ta biết dừng lại sớm hơn một phút trước khi nhấn nút
“đăng”, để cơ quan nhà nước có thêm thời gian giải quyết những vụ việc thực sự
liên quan đến công lý, còn xã hội có thêm những cuộc đối thoại thay vì thêm hồ
sơ khiếu nại.
Bài viết này của tôi được viết dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã học, cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé : www.phuoc-partner.com. Cảm ơn bạn rất nhiều.
[1] https://dantri.com.vn/cong-nghe/mau-thuan-tren-mang-lan-ra-doi-thuc-co-quan-quan-ly-qua-tai-don-thu-20260624170502547.htm
[2] https://tuoitre.vn/lan-dau-tien-chan-go-noi-dung-vi-pham-tren-mang-xa-hoi-threads-100260625131951823.htm
[3] https://laodong.vn/van-hoa/thu-hoi-65-giay-phep-mang-xa-hoi-chan-690-game-vi-pham-1724466.ldo
.jpg)