Sức ép sở hữu trí tuệ từ Mỹ: Việt Nam biến áp lực thành cuộc làm sạch thị trường

 

Sức ép sở hữu trí tuệ từ Mỹ: Việt Nam biến áp lực thành cuộc làm sạch thị trường

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước – Công ty luật Phuoc & Partners)

Việc Mỹ đưa Việt Nam vào nhóm bị đặc biệt quan ngại về quyền sở hữu trí tuệ (QSHTT) trong Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 chắc chắn là một tín hiệu không vui. Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) công bố báo cáo thường niên về mức độ bảo hộ và thực thi QSHTT của các đối tác thương mại, trong đó xác định Việt Nam là Priority Foreign Country (Quốc gia Nước ngoài Ưu tiên). USTR cũng cho biết sẽ quyết định trong vòng 30 ngày tới liệu có mở điều tra theo Mục 301 của Luật Thương mại 1974 hay không.

Nhìn bề ngoài, đây chỉ là sức ép thương mại. Nhưng nhìn sâu hơn, đây là một phép thử về việc Việt Nam sẽ chỉ phản ứng để “làm vừa lòng” đối tác, hay sẽ biến sức ép ấy thành cơ hội để làm sạch thị trường, bảo vệ doanh nghiệp chân chính, bảo vệ người sáng tạo và nâng cao uy tín quốc gia?

Câu trả lời đang dần hiện ra đó là Việt Nam không chỉ nói mà còn đang làm.

Điều cần nói là Việt Nam không đợi đến khi Mỹ lên tiếng mới bắt đầu hành động. Từ ngày 30/1/2026, Thủ tướng đã ký Chỉ thị 02/CT-TTg về việc tăng cường thực thi QSHTT. Chỉ thị nhận định rằng tình trạng xâm phạm QSHTT vẫn phức tạp, tinh vi trong cả thương mại truyền thống lẫn thương mại điện tử, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp, cũng như uy tín quốc gia.

Đó là điểm mấu chốt. Việt Nam không phủ nhận khoảng trống và còn chỉ ra những khoảng trống cần lấp đầy. Khoảng trống ấy nằm ở hàng giả đội lốt hàng thật, nhãn hiệu bị làm nhái, phần mềm bị sử dụng lậu tại doanh nghiệp, tác phẩm âm nhạc, phim ảnh, chương trình biểu diễn, bản ghi âm, bản ghi hình bị khai thác trái phép trên môi trường số, và nằm trong những mô hình kinh doanh kiếm tiền từ tài sản trí tuệ của người khác nhưng lại xem bản quyền là chuyện có thể “tính sau”.

Vì vậy, nếu gọi những động thái gần đây của Việt Nam là “lấy lòng đối tác thương mại” thì sẽ quá hẹp. Chính xác hơn, đây là cuộc chỉnh đốn cần thiết để nền kinh tế Việt Nam bước sang một nấc thang mới, đó là luật chơi minh bạch, tài sản trí tuệ được bảo vệ, sáng tạo được trả công xứng đáng và doanh nghiệp làm ăn tử tế không bị cạnh tranh bởi hàng giả, hàng nhái, nội dung lậu.

Sau Chỉ thị 02, Chính phủ tiếp tục đẩy nhịp hành động lên cao bằng Công điện 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026, yêu cầu các lực lượng chức năng ra quân trên cả nước từ ngày 7/5 đến 30/5 để ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm QSHTT. Tinh thần được nêu rõ rằng phải xử lý nghiêm, không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Đặc biệt, Công điện 38 yêu cầu Bộ Công an tập trung xác minh, điều tra, khởi tố một số vụ án xâm phạm nghiêm trọng quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý; đồng thời triệt phá các website và tổ chức điều hành website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn, nhất là các trang phim, âm nhạc, trò chơi điện tử và chương trình truyền hình lậu. Công điện cũng yêu cầu kiểm tra bản quyền chương trình máy tính tại doanh nghiệp, xử lý vi phạm trên môi trường mạng, siết chặt việc xử lý hàng giả mạo nhãn hiệu và tăng tối thiểu 20% số vụ xử lý so với tháng 5/2025 ở một số mảng trọng điểm.

Và rồi cao trào xuất hiện. Ngày 16/5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Các vụ án liên quan đến Công ty BH Media, Lululola Entertainment, nhóm 1900 Group, Công ty Mây Sài Gòn, Trung tâm Giọng ca để đời và các chủ sở hữu của các công ty này. Vậy, đây không còn là lời hứa nữa mà là hồ sơ vụ án. Đây không còn là tuyên truyền chống vi phạm bản quyền mà là việc thực thi pháp luật bằng biện pháp hình sự.

Thông điệp gửi tới thị trường vì thế rất rõ rằng thời của “xài tạm”, “dùng trước xin phép sau”, “kiếm tiền rồi thương lượng sau” đang dần khép lại.

Vụ việc ở trên có ý nghĩa vượt ra ngoài một vụ án cụ thể. Nó chạm đúng vào những vùng nhạy cảm của kinh tế số Việt Nam, là bản quyền âm nhạc, quyền liên quan, bản ghi, quyền biểu diễn, nền tảng số, doanh thu từ nội dung và trách nhiệm của các đơn vị khai thác thương mại. Đây là nơi lâu nay dễ phát sinh tranh chấp, vì tài sản không nằm trên kệ hàng, container hay kho bãi, mà nằm trong bài hát, bản thu, video, dữ liệu, nền tảng và lượt xem.

Một nền kinh tế muốn phát triển bằng sáng tạo thì không thể xem nhẹ tài sản vô hình. Một quốc gia muốn thu hút đầu tư công nghệ, công nghiệp văn hóa, truyền thông số, phần mềm, giải trí, giáo dục trực tuyến thì không thể để thị trường bản quyền bị xem là vùng xám. Và một doanh nghiệp Việt Nam muốn bước ra thế giới cũng phải học cách tôn trọng QSHTT của người khác, giống như mong muốn thế giới tôn trọng thương hiệu, sáng chế, thiết kế, nội dung và sản phẩm của chính mình.

Vì vậy, Việt Nam có cơ sở để nói với Mỹ rằng chúng tôi đang hành động không phải vì bị ép, mà vì đây là lợi ích của chính Việt Nam.

Thực thi QSHTT không phải là món quà dành cho Washington, mà là hàng rào bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam khỏi hàng giả. Nó là tấm khiên bảo vệ doanh nghiệp Việt Nam khỏi sự cạnh tranh bất chính. Nó là công cụ bảo vệ các nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất, nhà phát triển phần mềm, nhà thiết kế, nhà sáng chế, người làm nội dung và các ngành công nghiệp sáng tạo trong nước. Nó cũng là cách Việt Nam giữ uy tín trong các chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi một vi phạm nhỏ về nhãn hiệu, bản quyền hay phần mềm cũng có thể làm tổn hại đến niềm tin của các đối tác quốc tế.

Quan trọng hơn, Việt Nam đang cho thấy cách tiếp cận ngày càng bài bản. Chỉ thị 02 yêu cầu tăng cường kiểm tra, kiểm soát, đẩy nhanh điều tra, truy tố, xét xử và tăng cường xử lý hình sự đối với các vụ xâm phạm QSHTT. Chỉ thị cũng đặt vấn đề nghiên cứu sửa đổi pháp luật nhằm mở rộng phạm vi xử lý, tăng tính răn đe đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp.

Công điện 38 tiếp tục yêu cầu sau ngày 30/5/2026, các bộ, ngành, địa phương phải rà soát, đánh giá và tiếp tục tăng cường thực hiện nhiệm vụ, bảo đảm công tác đấu tranh chống xâm phạm QSHTT được triển khai thường xuyên, liên tục, có hệ thống, trọng tâm, trọng điểm.

Tất nhiên, không nên tô hồng vì chặng đường phía trước còn dài. Website lậu có thể biến mất khỏi một tên miền rồi mọc lại ở tên miền khác. Hàng giả có thể đi từ chợ truyền thống lên sàn thương mại điện tử, từ cửa hàng nhỏ lên livestream, từ biên giới vào kho hàng, rồi từ kho hàng đến tay người tiêu dùng. Nhiều doanh nghiệp nhỏ vẫn xem bản quyền phần mềm, hình ảnh, âm nhạc và thiết kế là chi phí có thể bỏ qua. Một bộ phận người tiêu dùng vẫn quen với hàng nhái, phim lậu, nhạc lậu, phần mềm lậu vì “rẻ hơn” hoặc “tiện hơn”.

Nhưng chính vì thế, cao điểm lần này không thể chỉ là việc của các cơ quan chức năng. Chính phủ có thể ban hành chỉ thị, Bộ Công an có thể khởi tố, Quản lý thị trường có thể kiểm tra, Hải quan có thể siết chặt biên giới. Nhưng để một xã hội thật sự tôn trọng QSHTT, cần nhiều hơn là mệnh lệnh hành chính. Cần sự thay đổi từ thị trường, từ hiệp hội, từ doanh nghiệp và từ mỗi người dân.

Các hiệp hội ngành hàng cần chủ động lập danh sách vi phạm, chia sẻ dữ liệu với cơ quan chức năng, hỗ trợ hội viên đăng ký và bảo vệ QSHTT. Doanh nghiệp cần rà soát lại phần mềm, nhãn hiệu, hợp đồng bản quyền, nguồn gốc nội dung, hình ảnh, âm nhạc và thiết kế đang sử dụng. Các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, đơn vị trung gian thanh toán và quảng cáo cần phối hợp nhanh hơn để gỡ bỏ, chặn doanh thu và truy vết các mô hình kinh doanh dựa trên hàng giả, hàng nhái và nội dung lậu.

Người sáng tạo cũng không thể đứng ngoài. Nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất, nhà văn, nhà báo, nhà thiết kế, lập trình viên, người làm nội dung cần đăng ký, lưu trữ bằng chứng, sử dụng hợp đồng rõ ràng và lên tiếng khi quyền lợi bị xâm phạm. Còn người tiêu dùng, mỗi lần chúng ta chọn mua hàng thật thay vì hàng giả, xem nội dung hợp pháp thay vì nội dung lậu, dùng phần mềm có bản quyền thay vì phần mềm crack, chúng ta đang góp phần xây dựng một nền kinh tế tử tế hơn.

Sức ép từ Mỹ có thể là hồi chuông từ bên ngoài. Nhưng cuộc cải cách này phải là lựa chọn nội tại của Việt Nam.

Bảo vệ QSHTT không chỉ để tránh bị điều tra thương mại mà còn để bảo vệ danh dự của hàng Việt, giá trị của trí tuệ Việt, quyền lợi của người sáng tạo Việt và tương lai của một nền kinh tế muốn đi lên bằng chất lượng, công nghệ và sự sáng tạo.

Việt Nam đã bắt đầu bước vào cuộc làm sạch ấy. Bây giờ, điều cần nhất là không để đây chỉ là một đợt cao điểm ngắn ngày mà hãy biến nó thành một chuẩn mực lâu dài. Hãy để Chính phủ hành động, doanh nghiệp tuân thủ, hiệp hội đồng hành, nền tảng công nghệ phối hợp và người dân thay đổi thói quen tiêu dùng - không phải để “lấy lòng” ai, mà để Việt Nam trở thành một quốc gia biết tôn trọng sáng tạo, bảo vệ tài sản trí tuệ và cạnh tranh bằng giá trị thật.

Bài viết này của tôi được viết dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã học, cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé : www.phuoc-partner.com. Cảm ơn bạn rất nhiều.