Người lớn trong một xã hội trẻ

 

Người lớn trong một xã hội trẻ

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước)

Xã hội hôm nay là một xã hội rất trẻ. Trẻ về dân số, nhịp sống, cách suy nghĩ và cả trong cách con người định nghĩa về thành công. Mọi thứ diễn ra nhanh, liên tục và luôn tạo cảm giác nếu chậm một nhịp sẽ bị bỏ lại phía sau. Trong dòng chảy ấy, người trẻ bước vào đời với nhiều cơ hội và lựa chọn hơn, nhưng nhiều áp lực hơn. Còn những người đã đi đủ xa để nhìn lại như tôi, đôi khi không tránh khỏi cảm giác lạc nhịp. Không phải vì không còn năng lực, mà vì xã hội đang vận hành theo một logic rất khác so với thời điểm chúng tôi bắt đầu.

Tôi bước vào nghề luật sư trong bối cảnh hoàn toàn khác. Khi đó, con đường nghề nghiệp khá hẹp và nếu muốn đi tiếp gần như chỉ có cách là học rồi đi làm để tích lũy từng chút kiến thức và kinh nghiệm. Kiến thức đến chậm, cơ hội đến muộn, sai thì trả giá rất lâu, đúng cũng chờ rất lâu mới được ghi nhận. Chưa có mạng xã hội để xây dựng hình ảnh cá nhân, không có nhiều diễn đàn để lên tiếng, càng không có khái niệm “đi tắt”, thế hệ chúng tôi quen với việc đi đường dài, quen với kiên nhẫn và cảm giác trưởng thành muộn.

Người trẻ hôm nay lại khác. Internet đã mở ra một không gian tri thức gần như vô hạn cho họ. Trí tuệ nhân tạo giúp họ tra cứu, phân tích, tổng hợp thông tin với tốc độ mà thế hệ trước khó hình dung. Trong nghề luật sư, những việc trước đây chúng tôi mất hàng giờ đọc hồ sơ, đối chiếu văn bản, nghiền ngẫm từng câu chữ, giờ được hỗ trợ chỉ trong vài phút. Khoảng cách khởi điểm giữa người mới vào nghề và người có nhiều năm kinh nghiệm vì thế rút ngắn đáng kể.

Nhưng chính thay đổi ấy cũng tạo ra một nghịch lý đáng chú ý. Khi tri thức trở nên quá dễ tiếp cận, cảm giác “biết” đến rất nhanh, trong khi độ sâu của sự hiểu lại không đi cùng tốc độ ấy. Trí tuệ nhân tạo có thể gợi ý lập luận pháp lý nhưng không thể thay con người chịu trách nhiệm cho hệ quả của lập luận đó. Internet có thể cho nhiều đáp án, nhưng không chỉ ra được đâu là lựa chọn phù hợp nhất trong một bối cảnh cụ thể, nơi pháp lý, con người và lợi ích đan xen phức tạp. Nghề luật sư, suy cho cùng, không chỉ là nghề của kiến thức mà còn là nghề của phán đoán, giới hạn và trách nhiệm.

Một yếu tố khác mà tôi ngày càng thấy rõ và đôi khi phải thẳng thắn thừa nhận đó là tiếng Anh phổ biến đã tạo ra một lợi thế rất lớn cho người trẻ hôm nay so với thế hệ chúng tôi. Khi tôi mới vào nghề, việc tiếp cận tri thức pháp lý quốc tế còn rất hạn chế. Sách chuyên ngành tiếng Anh hiếm, cập nhật chậm, đọc tài liệu nước ngoài đòi hỏi nhiều nỗ lực và thời gian. Phần lớn chúng tôi học nghề trong một không gian tri thức tương đối khép kín, phải tự mày mò và suy luận cũng như chấp nhận việc nhiều chuẩn mực quốc tế chỉ được biết đến rất muộn.

Người trẻ bây giờ lại khác. Tiếng Anh không còn là lợi thế đặc biệt mà gần như là kỹ năng nền. Nhờ đó, họ có thể tiếp cận tri thức toàn cầu nhanh hơn, trực tiếp hơn và đa chiều hơn thế hệ chúng tôi rất nhiều. Trong nghề luật sư, một luật sư trẻ có thể đọc ngay các nghiên cứu học thuật mới, bình luận pháp lý quốc tế, án lệ nước ngoài, thậm chí theo dõi tranh luận chuyên môn toàn cầu gần như theo thời gian thực. Điều mà trước đây chúng tôi phải mất nhiều năm mới tích lũy được, giờ đây họ tiếp cận chỉ trong vài cú nhấp chuột.

Không chỉ là tri thức, việc tiếp cận văn hóa phương Tây cũng tạo ra thay đổi rất rõ trong tư duy của lớp trẻ. Họ quen đặt câu hỏi, phản biện, không mặc nhiên chấp nhận một lập luận chỉ vì nó đến từ người có thâm niên hay vị trí cao hơn. Khi mới tiếp xúc với điều này, nhiều người lớn như tôi từng cảm thấy không thoải mái, thậm chí còn cho rằng lớp trẻ thiếu khiêm tốn hoặc thiếu tôn trọng. Nhưng càng đi lâu, tôi càng nhận ra rằng chính tư duy phản biện ấy lại giúp họ hiểu vấn đề sâu hơn, nhìn vấn đề từ nhiều góc độ hơn và tránh được không ít lối mòn mà thế hệ trước từng mắc phải.

Dĩ nhiên, không phải người trẻ nào cũng tận dụng tốt những lợi thế đó. Internet và trí tuệ nhân tạo có thể mở ra tri thức và kinh nghiệm, nhưng cũng có thể tạo ra ảo giác hiểu biết. Tiếng Anh giúp tiếp cận thế giới, nhưng không thay thế được chiều sâu tư duy và trách nhiệm nghề nghiệp. Người trẻ, cũng như bất kỳ thế hệ nào, đều phải trả giá để trưởng thành, chỉ là cái giá ấy mang hình thức khác so với thế hệ đi trước.

Tư duy phản biện, khi đi cùng với nền tảng tri thức rộng và công nghệ hỗ trợ, cũng mở ra không gian sáng tạo lớn hơn cho người trẻ. Họ không chỉ tiếp nhận cái đã có, mà còn dám đặt lại câu hỏi về những chuẩn mực cũ, dám thử những cách tiếp cận mới trong nghề nghiệp và đời sống. Trong nghề luật sư, tôi thấy rõ điều này ở cách nhiều luật sư trẻ đề xuất giải pháp, trình bày lập luận, hay thậm chí tái định nghĩa vai trò của luật sư trong bối cảnh mới. Không phải mọi thử nghiệm đều thành công, nhưng chính sự dám nghĩ khác ấy là điều giúp xã hội tiến lên.

Nhìn từ đó, câu hỏi “thế hệ nào khó hơn thế hệ nào” trở nên kém ý nghĩa. Thế hệ trước gặp khó vì thiếu điều kiện, thông tin, cơ hội sửa sai. Thế hệ sau thì gặp khó vì thừa lựa chọn và so sánh cũng như áp lực phải thành công sớm. Người đi trước phải leo núi không có bản đồ, còn người đi sau có bản đồ nhưng núi thì đông người leo hơn rất nhiều, và mỗi bước đi đều bị soi chiếu.

Kinh nghiệm, thứ từng được xem là lợi thế lớn nhất của người đi trước, vì thế cũng thay đổi vị thế. Tôi từng tin rằng chỉ cần có đủ trải nghiệm và số năm hành nghề, thì kinh nghiệm tự khắc lên tiếng. Nhưng xã hội trẻ không kiên nhẫn chờ kinh nghiệm tự chứng minh. Nếu kinh nghiệm không được cập nhật và diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ của thời đại mới, nó rất dễ bị xem là chậm chạp, thậm chí lỗi thời. Ngược lại, nếu người đi trước chỉ bám vào kinh nghiệm quá khứ để phủ nhận cách làm mới, thì chính kinh nghiệm ấy trở thành rào cản. Tuy nhiên, có những thời điểm trong nghề luật sư, tôi nhận ra rằng kinh nghiệm không giúp mình thắng nhanh hơn, nhưng giúp mình tránh được những chiến thắng sai. Và đó là thứ người trẻ chưa thể có ngay, cũng như tôi ngày xưa từng không có.

Trưởng thành trong một xã hội trẻ cũng không còn mang hình hài cũ. Nó không còn gắn chặt với tuổi tác, chức danh hay số năm hành nghề. Tôi đã gặp những người rất trẻ nhưng suy nghĩ chín chắn, hiểu rõ giới hạn của mình. Ngược lại, cũng không hiếm người đã đi rất xa trong sự nghiệp nhưng vẫn loay hoay với chính mình, vẫn bị cuốn theo sự công nhận bên ngoài, vẫn sợ bị bỏ lại phía sau. Với tôi, trưởng thành không phải là biết nhiều hơn, mà là biết chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình đến cùng, kể cả khi lựa chọn đó không còn được tung hô hay mang lại lợi thế ngắn hạn.

Trong một xã hội trẻ như vậy, có lẽ người lớn cần bắt đầu bằng việc bớt giáo điều. Giáo điều không chỉ nằm ở lời nói mà nằm ở thái độ cho rằng mình đã đi đủ xa để không cần nghi ngờ chính mình. Tôi nhận ra rằng khoảnh khắc người lớn dám thừa nhận mình từng sai, từng chọn chưa tối ưu, từng bỏ lỡ điều gì đó, lại chính là khoảnh khắc khoảng cách với lớp trẻ được thu hẹp nhanh nhất. Người trẻ không cần người lớn hoàn hảo, mà cần sự trung thực và khả năng tự phản tỉnh.

Việc người lớn chủ động điều chỉnh không phải vì họ sai nhiều hơn, mà vì họ có nhiều ảnh hưởng hơn và vì thế cũng có trách nhiệm lớn hơn trong việc tạo ra không gian đối thoại giữa các thế hệ. Thay vì vội vàng phán xét rằng người trẻ thiếu kiên nhẫn và chiều sâu hay quá lệ thuộc vào công nghệ, có lẽ người lớn nên tự hỏi liệu mình có đang dùng tiêu chuẩn của một thời đại cũ để đo một thế giới đã thay đổi rất nhiều không. Không phải mọi khác biệt đều là sai lệch, và không phải mọi kinh nghiệm cũ đều còn nguyên giá trị trong bối cảnh mới.

Hòa nhập với thế giới của người trẻ, vì thế, không có nghĩa là người lớn phải cố gắng trẻ lại hay chạy theo mọi trào lưu. Hòa nhập ở đây là có chừng mực theo cách đủ mở để hiểu họ đang nghĩ, lo, kỳ vọng gì nhưng cũng đủ tỉnh táo để giữ lại những giới hạn và giá trị mà mình tin là cần thiết. Trong nghề nghiệp, đó có thể là việc sử dụng công nghệ mới mà không đánh mất chuẩn mực đạo đức nghề. Trong đời sống, đó có thể là việc bước vào không gian số của người trẻ với sự tò mò thiện chí, thay vì thái độ phòng thủ hay coi thường.

Và có lẽ, điều quan trọng hơn cả là người lớn cần cho phép mình tìm kiếm những điều mới mẻ. Không phải để chứng minh rằng mình còn theo kịp, mà để tiếp tục sống một cuộc đời có chất lượng. Khi đã đi qua đủ nhiều thăng trầm, tôi càng tin rằng sống lâu không chỉ là vấn đề của thời gian, mà là vấn đề của thái độ. Biết yêu từng khoảnh khắc mình đang sống, biết học thêm điều mới, hiểu thêm một góc nhìn mới, chính là cách để cuộc sống không bị đóng khung trong những thành tựu cũ.

Trong một xã hội trẻ, người lớn không cần đứng ngoài để phán xét, cũng không cần lao vào để cạnh tranh. Điều cần hơn là đi cùng, với sự khiêm tốn, tò mò và chừng mực. Bớt chắc chắn rằng mình luôn đúng, bớt áp đặt người trẻ phải giống mình, và bớt tiếc nuối một thời đã qua. Có lẽ, đó không chỉ là cách để người lớn hòa nhập với một xã hội đang thay đổi rất nhanh, mà còn là cách để chính họ sống lâu hơn, sâu hơn và tốt hơn với từng khoảnh khắc của hiện tại.

Tóm lại, trong một xã hội trẻ, người lớn không cần phải trở thành người trẻ. Họ chỉ cần đủ tỉnh táo để không trở nên cũ kỹ, đủ cởi mở để học cái mới, và đủ bản lĩnh giữ lại những điều không nên đánh mất. Và biết đâu, chính ở điểm cân bằng ấy - giữa kinh nghiệm và đổi mới, giữa chiều sâu và tốc độ - người lớn mới thực sự tìm lại được vai trò của mình là không phải bằng việc chạy nhanh hơn mà bằng việc đi sâu hơn.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở dựa trên những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé www.phuoc-partner.com. Cám ơn bạn rất nhiều.