Sửa một bức ảnh, nghĩ rộng hơn về cách sửa luật

 

Sửa một bức ảnh, nghĩ rộng hơn về cách sửa luật

(Luật sư Nguyễn Hữu Phước – Công ty luật Phuoc & Partners)

Vài ngày gần đây, khi Quốc hội đang thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, có một chi tiết nghe qua tưởng nhỏ nhưng lại chạm đúng mối quan tâm rất đời thường của nhiều người dân. Đó là đề xuất bỏ quy định người yêu cầu công chứng phải chụp ảnh cùng công chứng viên khi ký văn bản công chứng. Sáng ngày 9/4/2026, tại phiên thảo luận tổ, Chính phủ nêu hướng sửa đổi này, đồng thời cũng có ý kiến từ đại biểu đề nghị cần cân nhắc, đánh giá và tổng kết kỹ hơn trước khi bỏ hẳn.

Thoạt nghe, đây có thể chỉ là một chi tiết kỹ thuật trong quy trình công chứng. Nhưng chính những chi tiết như vậy lại thường phản ánh khá rõ cách một chính sách đi vào đời sống và tác động đến cảm nhận của người dân về sự ổn định của pháp luật. Bởi lẽ theo Luật Công chứng 2024, từ ngày 01/7/2025, việc ký văn bản công chứng trước sự chứng kiến trực tiếp của công chứng viên phải được chụp ảnh để lưu trong hồ sơ công chứng. Nay quy định ấy mới này thực hiện chưa lâu thì đã được đề xuất bỏ, với lý do hiện nay công chứng viên có thể dùng thiết bị xác thực cá nhân bằng công nghệ sinh trắc học, máy quét chuyên dụng hoặc ứng dụng VNeID để xác thực người yêu cầu công chứng và ngăn chặn giả mạo.

Nếu nhìn theo hướng tích cực, đây không phải là một đề xuất vô lý. Khi công nghệ xác thực đã tiến thêm một bước, việc nhà làm luật muốn cắt bớt một thao tác hành chính cho người dân là điều đáng ghi nhận. Không ai đi công chứng mà lại mong hồ sơ của mình dày lên chỉ vì thêm một thủ tục hình thức. Người dân cần sự an toàn pháp lý, nhưng họ cũng cần sự gọn gàng, dễ hiểu và ít phiền hà hơn trong mỗi giao dịch. Nếu sinh trắc học, máy quét chuyên dụng hay VNeID đã thực sự làm tốt chức năng nhận diện, thì việc bỏ bớt một yêu cầu cũ rõ ràng là một hướng nên được cân nhắc nghiêm túc.

Nhưng ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn công bằng rằng quy định chụp ảnh ban đầu không phải được đặt ra cho có. Khi Luật Công chứng 2024 được ban hành, việc yêu cầu chụp ảnh người ký trước sự chứng kiến của công chứng viên được xem như một lớp bảo đảm bổ sung, nhằm tăng tính minh bạch của quy trình và hỗ trợ hạn chế rủi ro giả mạo trong các giao dịch có giá trị pháp lý lớn. Thậm chí, quy định hướng dẫn còn yêu cầu ảnh chụp phải nhận diện được người ký văn bản công chứng và công chứng viên thực hiện việc công chứng. Như vậy, mục tiêu ban đầu của quy định này là để làm dày thêm lớp an toàn cho giao dịch dân sự, chứ không đơn thuần là phát sinh thêm việc cho người dân.

Chính vì thế, điều đáng bàn nhất có lẽ không phải là giữ hay bỏ một bức ảnh, mà là cách chúng ta thiết kế và điều chỉnh chính sách sao cho đủ chín. Nếu việc chụp ảnh là cần thiết để phòng ngừa giả mạo, thì vì sao quy định mới đi vào thực tế chưa đầy một năm đã thấy nên bỏ? Còn nếu các công cụ xác thực mới đã sẵn sàng và đáng tin cậy đến mức có thể thay thế, thì lẽ ra mức độ sẵn sàng ấy nên được dự báo kỹ hơn ngay từ đầu, để tránh tình trạng xã hội vừa làm quen với một yêu cầu mới thì đã lại phải chuẩn bị bỏ nó đi. Sửa luật nhanh không phải lúc nào cũng xấu. Có những bất hợp lý được nhận ra sớm thì sửa sớm là tốt. Nhưng sửa sớm sẽ thuyết phục hơn nhiều nếu đi cùng một sự tổng kết rõ ràng về hiệu quả thực tế, chi phí tuân thủ và tính khả thi của phương án thay thế. Việc chính các đại biểu Quốc hội đặt vấn đề cần tổng kết, đánh giá kỹ hơn trước khi bỏ cho thấy đây không chỉ là chuyện thủ tục nhỏ, mà còn là câu chuyện về chất lượng chuẩn bị chính sách.

Từ đây lại mở ra một lớp vấn đề khác còn đáng chú ý hơn, đó là bảo vệ dữ liệu cá nhân. Một bức ảnh chụp người dân tại thời điểm công chứng, xét về bản chất, không chỉ là một thao tác nghiệp vụ mà còn là việc thu thập dữ liệu cá nhân dưới dạng hình ảnh. Trong khi đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 đã được thông qua ngày 26/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Nói cách khác, ở thời điểm hiện nay, mọi yêu cầu buộc người dân cung cấp thêm dữ liệu nhận diện của mình cho một quy trình hành chính đều cần được soi kỹ hơn dưới góc độ quyền riêng tư, sự cần thiết và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu.

Vì vậy, khi một quy định yêu cầu chụp ảnh người dân trong lúc công chứng, câu hỏi không chỉ là có chụp hay không mà còn là ảnh đó được lưu ở đâu, ai được quyền tiếp cận, được giữ trong bao lâu, dùng đúng cho mục đích nào, có thể bị sử dụng lại ngoài mục đích công chứng hay không, và nếu xảy ra rò rỉ hoặc sử dụng sai thì trách nhiệm thuộc về ai. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đặt ra trách nhiệm đối với bên kiểm soát và xử lý dữ liệu, trong đó có nghĩa vụ thông báo vi phạm trong thời hạn 72 giờ khi có sự cố đủ mức độ, cũng như trách nhiệm quản lý, phối hợp xử lý và khắc phục hậu quả. Những quy định này cho thấy việc thu thập thêm dữ liệu không còn là chuyện “cứ thu rồi tính sau”, mà phải đi kèm năng lực bảo vệ tương xứng.

Nói vậy không có nghĩa là cứ đụng tới dữ liệu cá nhân là phải loại bỏ ngay mọi biện pháp xác thực bằng hình ảnh. Có những trường hợp việc lưu dấu hình ảnh có thể thật sự hữu ích cho việc phòng ngừa tranh chấp hoặc xác minh quá trình ký kết. Nhưng trong thời đại dữ liệu có giá trị ngày càng lớn, nguyên tắc hợp lý hơn có lẽ là chỉ thu thập khi thật sự cần thiết, thu đến đâu thì giải trình đến đó, và bảo vệ đến nơi đến chốn. Một bức ảnh trong hồ sơ công chứng thoạt nhìn có vẻ rất bình thường, nhưng nếu quy trình lưu trữ, phân quyền truy cập và bảo mật không chặt, thì chính biện pháp được thiết kế để tăng an toàn hôm nay lại có thể mở thêm một cánh cửa rủi ro cho ngày mai. Nhìn ở góc độ này, đề xuất bỏ quy định chụp ảnh không chỉ là chuyện cắt một thủ tục, mà còn có thể là dịp để nhìn lại sâu hơn về cách cơ quan công quyền cân nhắc giữa nhu cầu quản lý và quyền dữ liệu cá nhân của công dân.

Có lẽ vì vậy mà câu chuyện lần này dễ gợi cho nhiều người nhớ lại những lần thay đổi liên tiếp trước đây về giấy tờ tùy thân. Từ chứng minh nhân dân đến căn cước công dân, rồi thẻ căn cước, mỗi lần điều chỉnh đều có lý lẽ quản lý riêng. Nhưng đứng từ góc độ người dân, điều họ mong mỏi nhất vẫn là sự ổn định, dễ hiểu và đủ bền, ít tốn thời gian và tiền bạc để họ không phải liên tục chạy theo những phiên bản mới của cùng một thủ tục. Chuyện công chứng lần này tuy là một mảnh ghép nhỏ, nhưng lại chạm tới chính nhu cầu đó, tức là khi đã thêm một yêu cầu cho dân thì nên cân nhắc thật kỹ; khi muốn bỏ nó đi thì cũng cần giải thích thật rõ. Có như vậy, cải cách mới tạo cảm giác hệ thống đang tiến về phía hợp lý hơn, chứ không chỉ là đổi cách làm rồi sau đó lại đổi tiếp.

Xét cho cùng, mục tiêu chắc là không có gì khác nhau. Ai cũng muốn hoạt động công chứng vừa an toàn, vừa thuận tiện, vừa phù hợp với điều kiện số hóa và cũng vừa tôn trọng dữ liệu cá nhân của người dân. Công nghệ mới nên được sử dụng để giải phóng người dân khỏi những thao tác không cần thiết, chứ không phải chỉ thay một lớp hình thức này bằng một lớp hình thức khác nghe hiện đại hơn. Và có lẽ câu hỏi nên để ngỏ không chỉ là có nên giữ hay bỏ một tấm ảnh trong hồ sơ công chứng, mà là làm sao để mỗi lần sửa luật sau này đều khiến người dân cảm thấy yên tâm hơn rằng hệ thống đang dần ổn định, thận trọng và tôn trọng quyền của họ hơn, thay vì chỉ khéo léo đổi một thủ tục cũ lấy một cách quản lý mới.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở những kiến thức pháp luật mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm chuyên môn trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé : www.phuoc-partner.com. Cảm ơn bạn rất nhiều.